Гемоглобин инсон ва бошқа умуртқали ҳайвонларнинг қизил қон таначаларида мавжуд бўлган мураккаб оқсил моддасидир. Унинг асосий вазифаси организмга кислород етказиш ва углерод(IV)-оксид (CО₂)ни чиқариб юборишдир. Гемоглобин таркибида темир элементи бўлган гем гуруҳи мавжуд бўлиб, айнан шу темир атоми кислород молекуласини бириктириш хусусиятига эга. Ҳар бир гемоглобин молекуласи тўрт бўлинмадан иборат бўлиб, ҳар бир бўлинма битта гем гуруҳи билан бирга ишлайди. Шу боис, бир дона гемоглобин молекуласи тўрт дона кислород молекуласини таший олади.
Гемоглобиннинг тузилиши жуда мураккаб бўлса-да, унинг асосий компонентлари оқсил (глобин) ва темир сақловчи гем қисми ҳисобланади. Гемоглобиннинг ушбу тузилиши кислородни осон бириктириш ва ажратишга имкон беради. Айниқса, кислород босими юқори бўлган ўпка капиллярларида гемоглобин кислородни ўзига бириктиради, организмдаги тўқималарда эса кислород босими паст бўлиши натижасида уни ажратиб юборади.
Гемоглобин турлари ва уларнинг фарқлари
Гемоглобиннинг бир неча турлари мавжуд бўлиб, улар ёшга ва физиологик ҳолатларга қараб фарқ қилади. Янги туғилган чақалоқларда гемоглобин F (фетал гемоглобин) мавжуд бўлади. Бу турдаги гемоглобин она қони орқали ўтадиган кислородни самаралироқ ушлаш хусусиятига эга. Бола улғайгани сари гемоглобин F ўз ўрнини гемоглобин А га бўшатади. Катта ёшдаги инсонларда гемоглобин А асосий тур ҳисобланади.
Бундан ташқари, айрим касалликлар натижасида пайдо бўладиган гемоглобин турлари ҳам мавжуд. Масалан, ораларида гемоглобин С (сирсимон ҳужайрали анемия билан боғлиқ) ва гемоглобин К каби шакллар мавжуд бўлиб, улар кислород ташиш функсиясига салбий таъсир кўрсатади. Шу билан бирга, гемоглобинопатҳиялар деб аталадиган ирсий касалликлар гуруҳига мансуб бу ҳолатлар қон таркибини ва умумий соғлиқни жиддий даражада ўзгартириши мумкин.
Гемоглобин миқдорининг ўзгариши ва унинг сабаблари
Организмда гемоглобин миқдори нормал даражада бўлиши жуда муҳимдир. Одатда эркаклар учун нормал гемоглобин миқдори 130-170 г/л, аёллар учун эса 120-150 г/л оралиғида бўлади. Ушбу миқдор паст бўлса, бу анемия (қон камлик) белгиси бўлиши мумкин. Анемия кўпинча темир танқислиги, витамин Б12 ёки фолат кислотаси етишмаслиги, сурункали касалликлар ёки суяк илиги фаолиятининг бузилиши сабабли юзага келади.
Бошқа томондан, гемоглобин даражаси меъёридан юқори бўлса, бу полистемия ёки юрак-қон томир тизимидаги бузилишлардан далолат бериши мумкин. Баъзи ҳолларда баланд тоғли ҳудудларда яшовчи одамларда гемоглобин даражаси табиий равишда юқори бўлади, чунки кислород кам бўлган муҳитда организм кўпроқ кислород ташийдиган молекулаларни ишлаб чиқаришга интилади. Спортчилар, айниқса чидамлилик спорти билан шуғулланувчилар орасида ҳам гемоглобин миқдори юқорироқ бўлиши мумкин.
Гемоглобинни ўлчаш ва ташхис қўйиш усуллари
Тиббиётда гемоглобин миқдорини аниқлаш учун қон таҳлили (умумий қон таҳлили) ўтказилади. Бу анализ орқали нафақат гемоглобин даражаси, балки бошқа кўрсаткичлар – эритротситлар сони, гематокрит даражаси, МЧ (гемоглобиннинг ўртача миқдори) ва МЧК (эритротситлардаги гемоглобиннинг ўртача консентратсияси) аниқланади. Шифокорлар бу маълумотлардан фойдаланиб, анемия турини аниқлаш ва даволаш йўналишини белгилашади.
Қон таҳлиллари гемоглобин миқдоридаги ўзгаришларни эрта босқичда аниқлашга имкон беради. Бу эса касалликни дастлабки босқичда аниқлаб, самарали даволашни бошлаш имкониятини беради. Шу сабабли, йилда камида бир марта умумий қон таҳлилини топшириш тавсия этилади, айниқса аёллар, болалар ва кексаларда.
Анемия ва гемоглобин даражасининг пастлиги
Гемоглобин даражасининг пасайиши анемия касаллигига олиб келади. Анемия – бу қон таркибида кислород ташиш учун зарур бўлган гемоглобин етарли бўлмаган ҳолат. Энг кенг тарқалган сабаблардан бири бу темир танқислиги ҳисобланади. Темир гем гуруҳи таркибига кириб, кислород молекуласини боғлашда асосий рол ўйнайди. Темир танқислиги эса нотўғри овқатланиш, ички қон кетиши, ҳомиладорлик, кучли ҳайз кўриш ва сурункали инфексиялар натижасида юзага келиши мумкин.
Бошқа анемия турлари витамин Б12 ёки фол кислотаси етишмовчилиги билан боғлиқ бўлиши мумкин. Бу турдаги анемиялар мегалобласт анемияси деб аталади. Шунингдек, суяк илиги касалликлари, яллиғланиш касалликлари ёки ирсий гемоглобинопатҳиялар ҳам анемияга сабаб бўлиши мумкин. Анемиянинг белгилари орасида ҳолсизланиш, бош айланиши, юрак уришининг тезлашуви, терининг оқариши ва нафас қисиши каби аломатлар киради.
Гемоглобин даражасини ошириш йўллари
Гемоглобин миқдорини меъёрий даражада сақлаш учун биринчи навбатда овқатланишга эътибор бериш зарур. Темирга бой маҳсулотлар – қизил гўшт, жигар, тухум, нўхат, ловия, исмалоқ ва бошқа яшил сабзавотлар организмга темир киришини таъминлайди. Витамин C эса темирнинг сўрилишини яхшилайди, шу сабабли ситрус мевалари, помидор ва булғор қалампири истеъмоли ҳам фойдали ҳисобланади.
Агар фақат овқат орқали керакли гемоглобин даражасига эришиш қийин бўлса, шифокорлар темир препаратларини, фол кислотаси ва витамин Б12 ни тайинлайдилар. Айрим ҳолларда, айниқса оғир анемия бўлса, қон қуйиш (трансфузия) керак бўлиши мумкин. Шу билан бирга, соғлом турмуш тарзини юритиш, мунтазам жисмоний фаоллик, тўйимли овқатланиш ва стрессдан сақланиш ҳам гемоглобин миқдорини меъёрида ушлаб туришга ёрдам беради.
Гемоглобиннинг соғлиқ учун аҳамияти
Гемоглобин организмнинг барча ҳужайраларини кислород билан таъминлайди. Ҳар бир нафас олганимизда кислород ўпкага киради ва у ердан гемоглобин орқали тананинг барча қисмларига етказилади. Агар гемоглобин бўлмаса ёки унинг миқдори етарли бўлмаса, кислород етишмовчилиги кузатилади. Бу эса ҳужайраларнинг нормал ишлашига тўсқинлик қилади, айниқса мия ва юрак фаолиятига жиддий таъсир қилади.
Шунингдек, гемоглобин танадаги кислота-ишқор мувозанатини сақлашда ҳам иштирок этади. Углерод(IV)-оксид молекулаларини ўпкага ташиб чиқиб кетишини таъминлаш орқали у организмда тўпланган чиқинди газларни чиқариб юборишга ёрдам беради. Шу сабабли гемоглобин нафақат кислород ташувчиси, балки ҳаётий мувозанатни сақловчи асосий омиллардан биридир.
Хулоса
Гемоглобин инсон ҳаёти учун муҳим бўлган биологик молекуладир. У организмга кислород етказиш, чиқинди газларни чиқариб юбориш ва ҳужайраларнинг нормал фаолиятини таъминлашда марказий рол ўйнайди. Унинг даражасидаги ҳар қандай ўзгариш соғлиқ ҳолатига бевосита таъсир қилади. Шу сабабли гемоглобин даражасини доимий назорат қилиш, тўғри овқатланиш, витамин ва минерал моддаларни етарли қабул қилиш жуда муҳим ҳисобланади. Айниқса, темирга бой озиқ-овқатлар истеъмоли ва соғлом турмуш тарзи гемоглобиннинг меъёрий даражада сақланишида катта аҳамиятга эга. Гемоглобин даражасининг камайиши ёки кўпайиши организмда содир бўлаётган муҳим ўзгаришларнинг белгиси бўлиши мумкин, шунинг учун ҳар қандай симптомларга эътиборли бўлиш зарур.