Глукагон – бу одам организмида ишлаб чиқариладиган ва глюкоза миқдорини бошқаришда муҳим рол ўйнайдиган гормон ҳисобланади. Бу гормон асосан ошқозон ости безининг алфа ҳужайраларида синтез қилинади ва қонда глюкоза даражаси пасайганда ишлаб чиқарилиши кучаяди. Глукагон инсулин гормонининг қарама-қарши таъсирга эга бўлган функсионал жуфтидир. Яъни инсулин қонда глюкоза миқдорини камайтирса, глукагон уни оширади.
Глукагоннинг тузилиши
Глукагон – бу 29 та аминокислотадан ташкил топган пептид гормондир. У проглукагон деб аталадиган каттароқ оқсилдан ферментлар ёрдамида ажралиб чиқади. Проглукагон алфа ҳужайраларда ишлаб чиқарилгач, парчаланган ҳолатда фаол глукагонга айланади. Унинг молекуляр вазни тахминан 3485 далтон бўлиб, молекула сувда яхши эрийди ва қон орқали жигарга етказилади.
Глукагон қандай ишлаб чиқарилади?
Организмда глукагон ишлаб чиқарилиши қонда глюкоза даражасига бевосита боғлиқ. Агар қонда глюкоза миқдори пасайса (масалан, оч қолиш, оғир жисмоний иш ёки инсулин дозасини ошириб юбориш ҳолатида), ошқозон ости безининг алфа ҳужайралари глукагон ажрата бошлайди. Глукагон эса жигарда гликоген деб аталадиган захира шаклидаги глюкозани ажратиш механизмини ишга туширади. Натижада глюкоза қонга чиқади ва глюкоза даражаси тикланади. Бундан ташқари, баъзи гормонал ва нерв тизими таъсирлари ҳам глукагон ишлаб чиқаришга таъсир қилади. Масалан, адреналинни кўпайиши глукагон секретсиясини кучайтиради.
Глукагоннинг асосий вазифалари
Глукагоннинг энг асосий вазифаси – қон плазмасидаги глюкоза миқдорини оширишдир. Буни у бир неча йўллар орқали амалга оширади. Биринчидан, жигарда гликогенолиз – яъни гликогенни глюкозага айлантириш жараёнини фаоллаштиради. Бу эса глюкозанинг тезда қонга чиқишига олиб келади. Иккинчидан, глукагон глуконеогенез жараёнини кучайтиради. Бу жараён давомида организм оқсиллар ва бошқа субстратларни глюкозага айлантириб, қонга қўшимча глюкоза чиқаради. Учинчидан, глукагон ёғ тўқималарида липолизни рағбатлантиради, яъни ёғлар парчаланиб энергия учун ишлатиладиган эркин ёғ кислоталарига айланади. Бу ҳолат айниқса узоқ давом этадиган очлик ёки жисмоний фаолият пайтида муҳим аҳамиятга эга бўлади.
Глукагон ва инсулин ўртасидаги ўзаро муносабат
Глукагон ва инсулин гормонлари организмда бир-бирига қарама-қарши таъсир кўрсатади. Инсулин қонда глюкоза миқдори ошганда ишлаб чиқарилади ва ҳужайраларга глюкозанинг киришини таъминлаб, уни энергия манбаи сифатида ишлатади. Шу билан бирга, глюкозанинг ортиқча қисми гликоген шаклида жигарда ва мушакларда сақланади. Глукагон эса, аксинча, глюкоза миқдори камайганда ишга тушади ва захирадаги глюкозани сафарбар этади. Шу тарзда, организмда глукозанинг оптимал даражада сақланиши таъминланади. Бу икки гормоннинг мувозанати гомеостазни сақлаш учун зарур ҳисобланади.
Глукагоннинг касалликлар билан боғлиқлиги
Глукагон даражасидаги ўзгаришлар турли касалликлар ривожланишига олиб келиши мумкин. Масалан, қандли диабет (айниқса 1-тип) касаллигида инсулин ишлаб чиқарилиши етарли бўлмайди ёки мавжуд инсулин ҳужайралар томонидан ишлатилмайди. Натижада глукагон даражаси ортиб кетади ва бу ҳолат қонда глюкоза миқдорининг ҳаддан ташқари кўпайишига олиб келади. Бошқа томондан, глукагон ишлаб чиқарилиши етарли бўлмаганда гипогликемия – яъни қанд миқдорининг пасайиши содир бўлади. Бундай ҳолатларда беморда бош айланиши, ҳушдан кетиш, ҳатто комага тушиш ҳолатлари юз бериши мумкин. Шунингдек, глукагонома деб аталадиган кам учрайдиган ўсма турида организм ҳаддан ташқари кўп глукагон ишлаб чиқаради, бу эса қандли диабетга ўхшаш белгилар билан кечади.
Тиббиётда глукагоннинг қўлланилиши
Глукагон фармакологик жиҳатдан ишлаб чиқарилган доривор шаклда гипогликемия ҳолатларини бартараф этишда кенг қўлланилади. Айниқса қандли диабет билан оғриган беморлар инсулин дозасини нотўғри қабул қилганда ёки овқатланмасдан туриб инсулин юборганида қон глюкоза миқдори жуда камайиб кетади. Бу ҳолатда шошилинч ёрдам сифатида глукагон инъэктсияси бажарилади. Глукагон мушак ичига ёки тери остига юборилади ва у 10-15 дақиқа ичида жигарда гликогенни глюкозага айлантириб, қондаги қанд миқдорини оширади. Шунингдек, глукагон ошқозон-ичак трактининг ҳаракатини секинлаштириш хусусиятига ҳам эга бўлгани учун баъзи ҳолларда эндоскопия ёки радиологик текширувларда ёрдамчи восита сифатида ишлатилади.
Глукагонни бошқарувчи омиллар
Глукагон ишлаб чиқарилиши кўплаб омилларга боғлиқ. Қонда глюкоза даражаси энг асосий регулятор ҳисобланади. Глюкоза камайганда глукагон ишлаб чиқарилиши кучаяди. Бошқа томондан, баъзи аминокислоталар, хусусан, аргинин ва аланин, глукагон секретсиясини фаоллаштиради. Бу ҳолат оқсилга бой овқат истеъмол қилинганда юзага чиқади. Адреналин ва кортизол каби стресс гормонлари ҳам глукагон ишлаб чиқарилишини рағбатлантиради. Бироқ глюкоза даражаси ортганда ёки инсулин даражаси кўтарилганда глукагон секретсияси сусаяди. Шу тарзда организм доимий равишда энергия манбаини мувозанатда ушлаб туришга ҳаракат қилади.
Глукагон ва метаболик соғлик
Глукагон нафақат глюкоза моддасини бошқаришда, балки умумий метаболик соғликни сақлашда ҳам муҳим аҳамиятга эга. У ёғларнинг парчаланишига ёрдам бергани учун семиришга қарши курашда ҳам долзарб рол ўйнайди. Шу боис сўнгги йилларда глукагон ретсепторлари ва у билан боғлиқ механизмлар метаболик синдром, семизлик ва 2-тип диабетни даволашда янги терапевтик йўналиш сифатида ўрганилмоқда. Баъзи янги дорилар глукагон ва бошқа гормонлар (масалан, ГЛП-1) комбинатсияси асосида яратилмоқда ва улар метаболик муаммоларни яхшилашда истиқболли восита бўлиши мумкин.
Хулоса
Глукагон – бу инсон организмида муҳим гормонлардан бири бўлиб, қонда глюкоза миқдорини бошқариш, энергия мувозанатини сақлаш ва метаболик жараёнларни тартибга солишда асосий рол ўйнайди. Унинг инсулинга қарши таъсири бор ва иккала гормоннинг уйғун фаолияти орқали организм доимий энергетик мувозанатда бўлиши таъминланади. Глукагон гипогликемияни бартараф этишда тиббий ёрдам сифатида қўлланилиши, шунингдек ёғлар метаболизмини бошқариши билан ҳам клиник жиҳатдан катта аҳамиятга эга. Келажакда глукагон асосидаги терапиялар турли хил эндокрин ва метаболик касалликларни даволашда муҳим ўрин тутиши кутилмоқда.