Замонавий биология ва генетика фанининг ривожланиши инсониятга илгари тасаввур қилиб бўлмайдиган имкониятларни очди. Шуларнинг энг баҳсли ва долзарбларидан бири бу дизайнер болалар феноменидир. Дизайнер бола (инглизча: десигнер бабиес) атамаси болани туғилишидан олдин генетик даражада ўзгартириш орқали исталган хусусиятларга эга қилиб яратиш имконини билдиради. Бу тушунча ҳозирча кўпроқ назарий ва тажриба шаклида бўлса-да, генетик муҳандислик ва КРИСПР технологиясининг жадал ривожланиши уни амалиётга тобора яқинлаштирмоқда. Дизайнер болалар ҳақида гап кетганда, инсон геноми устида аралашиш, биологик фаровонлик, ахлоқий меъёрлар ва жамиятдаги тенглик каби фундаментал саволлар пайдо бўлади.
Дизайнер бола тушунчаси ва у қандай яратилади
Дизайнер бола бу эмбрион ҳолатида ДНКси махсус технологиялар ёрдамида таҳрирланган бола бўлиб, унинг генетик материали онгли равишда танлаб ўзгартирилади. Бу ўзгаришлар орқали боланинг ташқи кўриниши, жисмоний кучи, ақлий салоҳияти, ҳатто характери каби хусусиятларига таъсир кўрсатиш мумкин бўлади. Бундай ўзгаришлар одатда ин витро уруғлантириш жараёни давомида амалга оширилади. Бу жараёнда она ва отадан олинган тухум ва сперматозоид лаборатория шароитида уруғлантирилади. Ҳосил бўлган эмбрионлар генетик текширувдан ўтказилади. Керакли генларга эга бўлган эмбрион танлаб олинади ва аёл организмига кўчириб ўтказилади. Агар зарур бўлса, баъзи генлар КРИСПР ёки бошқа ген таҳрирловчи воситалар билан тўғриланади.
Генетик таҳрирлаш технологиялари асосида
Дизайнер болалар яратишда қўлланиладиган асосий технологиялардан бири бу КРИСПР-Кас9 тизимидир. Бу тизим ДНКдаги керакли генларни аниқ аниқлаб олиб ташлаш, ўзгартириш ёки янги генлар қўшиш имконини беради. Бошқа усуллар қаторига ТАЛЕН, ЗФН ва мегануклеазалар киради. Буларнинг барчаси генлар устида аниқ, нишонли ва доимий ўзгаришлар киритиш имконини беради. Бироқ бу технологиялар ҳали тўлиқ хавфсиз деб ҳисобланмайди.
Айрим ҳолларда кутилмаган мутатсиялар ёки ён таъсирлар пайдо бўлиши мумкин. Айниқса, эмбрион босқичида содир бўлган генетик ўзгаришлар боланинг бутун ҳаёти давомида унга таъсир қилиши мумкин. Шунингдек, бу генетик ўзгаришлар келажак авлодларга ҳам ўтади.
Дизайнер болаларнинг амалий имкониятлари
Генетик муҳандислик ёрдамида туғма касалликларни бартараф қилиш энг муҳим амалий ёндашув ҳисобланади. Масалан, юрак касалликлари, қандли диабет, онкологик касалликлар, мушак атрофияси, кистоз фибрози ва бошқа кўплаб ирсий касалликлар генетик асосга эга. Шундай касалликлар хавфи юқори бўлган оилаларда дизайнер бола технологияси орқали соғлом фарзанд дунёга келтириш имконияти туғилади.
Бундан ташқари, бу технологиялар орқали боланинг иммунитетини кучайтириш, ақлий ва жисмоний салоҳиятини ошириш, кўз, соч, тери ранги каби эстетик хусусиятларини бошқариш мумкин. Ҳатто айрим тадқиқотлар спорт қобилиятларини яхшилаш ёки мусиқий истеъдодларни генетик даражада белгилаш мумкинлигини ҳам тахмин қилмоқда. Бу ҳолат эса одамларнинг фақат соғлом фарзанд эмас, балки “идеал” бола яратишга интилишига олиб келади.
Ижтимоий тенглик ва иқтисодий тафовутлар
Дизайнер болалар технологияси катта ижтимоий муаммоларга ҳам сабаб бўлиши мумкин. Бу технологиядан фойдаланиш имконияти ҳозирча фақат бой қатламга тегишли. Агар келажакда бу технологиялар кенг қўлланилса-ю, унга фақат молиявий имконияти борлар кириш имконига эга бўлса, жамиятда янги табақаланиш пайдо бўлади. Дизайнер бола бўлганлар ва табиий туғилган болалар ўртасида тафовутлар кучаяди. Бу эса дискриминатсия, ижтимоий адолатсизлик ва тенгсизликни чуқурлаштиради. Бундан ташқари, дизайнер бола технологияси орқали яратилган янги авлод ўзини бошқалардан устун деб билиши мумкин. Бу эса жамиятдаги ижтимоий мувозанатга салбий таъсир кўрсатади.
Ахлоқий ва диний муаммолар
Дизайнер болалар билан боғлиқ энг долзарб масалалардан бири бу ахлоқий ва диний қарашлардир. Кўплаб мутахассислар инсон генетикасига онгли аралашишни “Худога ўхшаш ўйин” деб баҳолашади. Чунки бу ҳолатда инсон табиатга, эволютсияга ва биологик тартибга аралашган бўлади. Айрим диний қарашларга кўра эса инсон ҳаёти ва унинг шаклланиши фақат Яратганнинг иродасига боғлиқ бўлиши керак. Шунингдек, боланинг генетик хусусиятларини танлаш орқали ота-оналар унинг тақдирини олдиндан белгилаб қўйишади. Бу боланинг эркинлиги, ҳуқуқи ва шахсий танловига тўғридан-тўғри таъсир қилади. Бола бу ўзгаришларни танламаган, уни ота-онаси танлаган. Бу эса ахлоқий жиҳатдан баҳсли ҳолат.
Хавфсизлик ва ҳуқуқий масалалар
Ҳозирги кунда кўплаб мамлакатларда эмбрион ДНК сини таҳрирлаш қонуний жиҳатдан тақиқланган ёки қатъий назорат остида. Чунки бу технологиялар ҳали тўлиқ ишончли деб ҳисобланмайди. Айрим ҳолларда генлар устида олиб борилган ўзгаришлар кутилмаган натижаларга олиб келган. Шу сабабли халқаро миқёсда генетик таҳрирлашни назорат қилиш ва ҳуқуқий меъёрларини ишлаб чиқиш долзарб масала ҳисобланади. 2018 йилда Хитойда бир олим икки эгизак болани ҲИВга чидамли қилиш мақсадида уларнинг ДНК сини КРИСПР ёрдамида таҳрирлагани катта жанжалга сабаб бўлган. Бу воқеа бутун дунёда дизайнер бола технологияларига нисбатан эҳтиёткорлик билан ёндашиш зарурлигини кўрсатди.
Келажак истиқболлари
Дизайнер болалар технологияси фан ва техника тараққиётининг яққол намунаси бўлиши мумкин. Агар бу технологиялар хавфсиз, аниқ ва адолатли бўлса, инсоният соғлом авлод яратиш, касалликларга қарши курашиш ва ҳаёт сифатини яхшилаш йўлида катта ютуқларга эришади. Шу билан бирга, бу технологиялар нотўғри қўлланилса, жамиятдаги ижтимоий тузилма издан чиқиши, инсон ҳуқуқлари бузилиши ва янги муаммолар юзага келиши мумкин. Шу сабабли дизайнер бола технологиясини жорий этишда халқаро ҳамкорлик, ахлоқий меъёрлар ва қонуний тартиблар асосий ўринда туриши керак. Ҳар бир янги технология билан бирга унинг хавфи, чеклови ва жавобгарлиги ҳам бўлиши зарур.
Ўзбекистон ва глобал ёндашувлар
Ўзбекистон бу технологияларни ҳали тўлиқ амалиётга жорий этмаган бўлса-да, генетик тадқиқотлар соҳасида қатор қадамлар ташламоқда. Республикада фаолият юритаётган илмий марказлар, лабораториялар ва университетлар генетик таҳлил, ирсий касалликларни аниқлаш ва ДНК диагностикаси соҳасида изланишлар олиб бормоқда. Бу технологиялар келажакда соғлиқни сақлаш тизимини такомиллаштириш, соғлом авлод етиштириш ва ирсий касалликларни камайтиришга хизмат қилиши мумкин. Бироқ ҳар қандай генетик таҳрирлаш фаолияти ахлоқий ва қонуний асосда олиб борилиши керак. Шунингдек, халқаро ташкилотлар ва фан доираларининг тавсияларига амал қилиш ҳам муҳимдир.
Хулоса
Дизайнер болалар ҳақидаги ғоя фанда улкан ютуқ бўлиши билан бирга, инсоният учун жиддий ахлоқий, ижтимоий ва ҳуқуқий муаммоларни ҳам юзага келтиради. Бу технологиялар ёрдамида соғлом, кучли, ақлли ва эстетик жиҳатдан идеал болалар яратиш мумкин бўлса-да, бундай ёндашув инсон эркинлиги, тенглиги ва ахлоқий қадриятларини хавф остига қўяди. Шу сабабли бу соҳада ҳар қандай ҳаракат чуқур илмий изланиш, ахлоқий мулоҳаза ва жамоавий фикр асосида амалга оширилиши керак. Дизайнер бола технологияси инсоният тақдирини белгиловчи омиллардан бирига айланиши мумкин, лекин бу фақат онгли ва масъулиятли ёндашув билан амалга оширилса, ижобий натижа беради.