Доира– Марказий Осиёнинг қадимий ва бой тарихи билан боғлиқ бўлган ўзига хос мусиқий асбоблардан биридир. У, айниқса, Ўзбекистонда кенг тарқалган бўлиб, халқ куй-қўшиқларида, байрам ва тўй маросимларида, турли тантаналарда доира кенг қўлланилади. Ушбу мақолада доиранинг келиб чиқиши, тузилиши, чалиш усуллари ва унинг халқ мусиқа маданиятидаги аҳамияти ҳақида батафсил маълумот беришга ҳаракат қиламиз.
Доиранинг келиб чиқиши ва тарихи
Доира Марказий Осиёнинг қадимий мусиқа асбобларидан бири ҳисобланади. Тарихий манбаларга кўра, унинг келиб чиқиши бир неча минг йил аввалга бориб тақалади. Тадқиқотчилар доиранинг илк намуналари қадимги турк ва форс халқларида мавжуд бўлганини айтадилар. Ўрта Осиё халқларининг қадимий афсоналарида ва тарихий қўлёзмаларида ҳам доиранинг турли шакллари учрайди. Шу асбоб орқали қадимги даврларда одамлар ўз ҳис-туйғуларини ифодалаб, байрам ва уруш маросимларида фойдаланишган.
Ўзбек халқ мусиқа маданиятида эса доира доимий ўрин эгаллаб келган. Тўйлар, байрамлар, халқ сайиллари каби турли тадбирларда доирачиларнинг маҳорати алоҳида қадрланган. Доиранинг ўзига хос овози ва кучли ритм ҳислатлари халқ орасида доимий равишда қадрланиб келади.
Доиранинг тузилиши
Доира оддий, аммо ўзига хос тузилишга эга. У асосий қисмлардан – доира ҳалқаси ва чарм юзадан иборат. Доира ҳалқаси одатда ёғочдан ясалади, юзаси эса сифатли ҳайвон териси билан қопланади. Замонавий доираларда чарм ўрнига синтетик материаллардан фойдаланилади, бу эса асбобнинг товуш сифатини оширишга ёрдам беради.
Доира ҳалқасининг ички қисмида металл жиринглагичлар жойлаштирилган. Ушбу жиринглагичлар доирани чалганда турли хил шовқин ва ритмик овозлар чиқаришга ёрдам беради. Уларнинг сони ва жойлашиши асбобнинг турли шаклларини яратади ва чалиш услубига ҳам таъсир кўрсатади. Масалан, баъзи доираларда металл ҳалқалар кўп бўлиб, жиринглаган товушни кучайтиради, бошқаларида эса камроқ бўлиб, овоз анча юмшоқроқ чиқади.
Доирани чалиш усуллари
Доира чалиш техникаси ҳам ўзига хос ва мураккабдир. Уни чалишда асосан ўнг қўл бармоқлари иштирок этади. Бармоқлар ёрдамида доира юзасига турли куч ва тезлик билан уриб, турли хил ритмлар ҳосил қилинади. Доирани чалиш санъати эса уста доирачилардан ўргатилади. Улар ўз маҳоратлари билан тингловчиларни мафтун эта оладилар.
Чалиш усулларидан бири “қўлга олиш” техникаси бўлиб, бунда бармоқлар билан доира юзасига енгил уриш орқали юмшоқ овоз олинади. Бундан ташқари, “босиш” усули ҳам мавжуд, бунда бармоқлар доира юзасини кучлироқ уриб, кучли ва жонли ритм ҳосил қилинади.
Доирани чалиш пайтида ўзбек халқ куйларига хос бўлган турли хил ритмик кетма-кетликлар ижро этилади. Мисол учун, “Сарвиноз”, “Лазги” каби машҳур халқ куйларида доиранинг роли жуда катта бўлиб, улар орқали куйларнинг жонлантирувчи ҳисси ошади.
Доиранинг халқ маданиятидаги ўрни
Доира ўзбек халқ мусиқа асбоблари орасида алоҳида аҳамиятга эга. Унинг овози тингловчилар қалбини ўзига тортади ва ўзбек халқининг руҳий оламини акс эттиради. Тўй ва байрамларда, шунингдек, халқ сайилларида доира асосий асбоб сифатида ишлатилади. Доира халқни бирлаштирувчи кучга эга бўлиб, унда ижро этиладиган куйлар орқали ўзбек халқининг турмуш тарзи, урф-одатлари ва қадриятлари акс этади.
Доира ўзбек халқ мусиқа ансамблларининг ажралмас қисмидир. Ансамблда у бошқа асбоблар билан бирга ишлатилади ва уларнинг ҳар бирига ўзига хос ритмик қўшимчалар беради. Кўпинча доира қарсаклар, най, сурнай каби асбоблар билан бирга чалиб, халқ мусиқаси жонли ва сержило чиқади.
Бугунги кунда ҳам доира қадрланиб келинмоқда. У фақат анъанавий тадбирларда эмас, балки замонавий мусиқа жанрларида ҳам қўлланилади. Ёш ижрочилар доирадан фойдаланиб янги ритмлар ва техникаларни синаб кўрмоқдалар. Бу эса доира санъатини янада бойитиб, унинг янги авлод орасида машҳурлигини оширмоқда.
Хулоса
Доира ўзбек халқ мусиқасининг ажралмас қисмидир. Унинг ўзига хослиги ва бой ритмик имкониятлари уни бошқа асбоблардан ажратиб туради. Доира орқали ўзбек халқининг руҳияти, маданияти ва тарихий хотираси акс этади. Бу асбоб фақат бир мусиқий восита эмас, балки халқнинг қувонч ва ғам-андуҳлари, севгиси ва интилишлари ифодаси ҳисобланади. Шу сабабли доира доимо ўзбек халқининг юрагига яқин ва унинг маданий мероси бўлиб қолмоқда.