Дори воситалари инсон организмида турли касалликларни даволаш, симптомларни камайтириш ёки олдини олиш учун мўлжалланган моддалардир. Улар асосан фарматсевтика саноати томонидан ишлаб чиқарилади ва турли кимёвий бирикмалардан иборат бўлиши мумкин. Дори воситалари турли касалликлар учун самарали бўлиши билан бирга, уларнинг организмга қандай таъсир қилишини, қандай ён таъсирларни келтириб чиқариши мумкинлигини тушуниш ҳам муҳимдир.
Дори воситаларининг таъсири — организмга кирганидан кейин қандай ишлаши ва у билан қандай ўзаро таъсирга киришишини ўрганиш орқали тушунилади. Дори воситаси қабул қилгандан сўнг, у организмга ҳар хил йўллар орқали киради ва турли тўқималар, ҳужайралар ёки органларга таъсир қилади. Бу таъсирлар икки асосий гуруҳга бўлинади: ижобий (терапевтик) ва салбий (ён таъсирлар).
Дориларнинг асосий турлари
Дори воситаларининг турлари уларнинг қандай ишлашига ва қандай касалликларни даволашга мўлжалланганига боғлиқ. Қуйида энг кенг тарқалган дорилар турлари келтирилган:
Антибиотиклар: Бу дори воситалари бактериал инфексияларни даволаш учун ишлатилади. Улар бактерияларни ўлдириш ёки уларнинг кўпайишини тўхтатиш орқали таъсир кўрсатади. Масалан, пенитсиллин, амокситсиллин каби дорилар бактерияларга қарши самарали.
Яллиғланишга қарши дорилар: Бундай дорилар организмдаги яллиғланишни камайтиради ва оғриқни бартараф этади. Масалан, ибупрофен ва аспирин шулар жумласидандир. Ушбу дорилар қабул қилинганда оғриқ камаяди ва яллиғланган жойнинг аҳволи яхшиланади.
Аналгетиклар: Оғриқни енгиллаштириш учун ишлатиладиган дорилар. Улар асосан оғриқ сигналини мияда тўхтатади ёки камайтиради. Морфин каби кучли аналгетиклар оғир оғриқлар учун ишлатилади.
Антипиретиклар: Ушбу дорилар ҳароратни тушириш учун ишлатилади. Энг кенг тарқалган дорилар паратсетамол ва ибупрофен бўлиб, улар иситмани камайтиради ва беморни қулай ҳолатга келтиради.
Антидепресантлар: Депрессия ва бошқа руҳий ҳолатларни даволаш учун мўлжалланган. Улар асосан мия кимёсига таъсир қилиб, руҳий мувозанатни яхшилайди.
Дори воситаларининг организмга таъсир қилиш йўллари
Дорилар организмга қабул қилгандан сўнг, бир неча жараёнлар орқали таъсир кўрсатади. Бу жараёнлар қуйидаги босқичлардан иборат:
- Абсорбсияланиш: Дорилар одатда оғиз орқали, инъэксия ёки бошқа йўллар билан организмга киритилади. Улар қон оқимига сингиши учун ошқозон-ичак трактида ёки тери орқали сўрилади.
- Тақсимланиш: Дори қонга синггандан сўнг, бутун организм бўйлаб тақсимланади. Дорилар ўз мақсадли тўқима ёки органларига етиб бориши учун қон оқими орқали ҳаракат қилади.
- Метаболизм: Организм дори воситасини ўзига мос шаклга келтиради. Бу жараён асосан жигар орқали амалга оширилади. Дориларни парчалаш ва уларни фаол ёки нофаол шаклга келтириш учун ферментлар ишлайди.
- Чиқариш: Дори воситалари организмдан буйраклар, жигар, тери ёки ўпка орқали чиқарилади. Чиқарилиш жараёни дори воситаларининг таъсир муддатини аниқлайди. Буйраклар орқали чиқарилган дорилар пешоб билан, ўпка орқали чиқариладиганлари эса нафас олиш орқали ташланади.
Ён таъсирлар
Ҳар бир дори воситаси ўзининг асосий терапевтик таъсирига эга бўлишига қарамай, баъзида у нохуш ёки исталмаган ён таъсирларни келтириб чиқариши мумкин. Ён таъсирлар дори қабул қилинганидан кейин пайдо бўлиши ва организмнинг индивидуал хусусиятларига қараб фарқ қилиши мумкин. Ён таъсирлар қуйидаги шаклларда бўлиши мумкин:
- Аллергик реаксиялар: Баъзи дорилар аллергик реактсияларни келтириб чиқариши мумкин, бу ҳолатда терида тошмалар, қичишиш, юзнинг шишиши ва оғир ҳолатларда анафилактик шок каби белгилар кузатилиши мумкин.
- Ошқозон-ичак муаммолари: Антибиотиклар ва яллиғланишга қарши дорилар ошқозон шиллиқ қаватини зарарли таъсирлардан ҳимоялашни бузиши ва натижада ошқозон оғриғи, кўнгил айниши ёки ич кетиши каби аломатлар пайдо бўлиши мумкин.
- Неврологик таъсирлар: Баъзи дорилар асаб тизимига таъсир қилиши мумкин. Масалан, бош оғриғи, уйқучанлик, бош айланиши ёки ўзини ўнғайсиз ҳис қилиш каби аломатлар кузатилади.
- Жигар ва буйрак муаммолари: Дорилар узоқ вақт давомида қабул қилинганда, жигар ва буйракларда юкланиш ошиши мумкин. Бу органларнинг фаолиятига зарар етказиши ва уларнинг иши издан чиқишига олиб келиши мумкин.
Дори воситаларини тўғри қабул қилиш ва назорат қилиш
Дориларни тўғри қабул қилиш уларнинг самарадорлигини оширади ва ён таъсирлар хавфини камайтиради. Дориларни қабул қилишда қуйидаги кўрсатмаларни бажариш муҳим:
- Дозани шифокор кўрсатмасига кўра қабул қилиш.
- Дори воситасининг қайси вақтда ва қандай қабул қилиниши (овқатдан олдин ёки кейин) ҳақида аниқ маълумот олиш.
- Ён таъсирлар кузатилса, дарҳол шифокорга мурожаат қилиш.
- Дориларни сақлаш қоидаларига риоя қилиш (масалан, совуқ жойда сақлаш ёки қуёш нури тушмайдиган жойда).
Хулоса
Дори воситалари касалликларни даволашда муҳим восита бўлиб, уларнинг тўғри қўлланилиши инсон саломатлигини сақлашда катта аҳамиятга эга. Аммо дориларни қабул қилиш билан бирга уларнинг ён таъсирлари ва қандай ишлашини тушуниш ҳам зарур. Ҳар қандай дорини қабул қилишдан олдин шифокор билан маслаҳатлашиш ва дори воситаларининг тўғри қабул қилинишини таъминлаш муҳимдир.