Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти (ЖССТ) — бу соғлиқни сақлаш соҳасида халқаро ҳамкорликни мувофиқлаштирувчи ва глобал саломатликни таъминлашга хизмат қилувчи муҳим ташкилотдир. У 1948-йил 7-апрелда Бирлашган Миллатлар Ташкилоти (БМТ) қошида ташкил этилган бўлиб, бугунги кунда дунёдаги энг нуфузли ва таъсирчан соғлиқни сақлаш ташкилоти сифатида тан олинган. Ташкилотнинг асосий мақсади ҳар бир инсоннинг энг юқори даражадаги соғлом яшаш ҳуқуқини таъминлаш, касалликларнинг олдини олиш, уларни назорат қилиш ва бутун дунё бўйлаб тиббий хизматлар сифатини яхшилашдан иборат.
ЖССТ бош қароргоҳи Швейсариянинг Женева шаҳрида жойлашган бўлиб, ташкилотга 190 дан ортиқ давлат аъзо. Бу давлатлар ташкилот фаолиятида фаол иштирок этадилар, унинг сиёсати ва дастурларини шакллантиришда ҳамкорлик қиладилар. Ҳар йили 7-апрел куни ЖССТ ташкил топган кун “Бутунжаҳон соғлиқ куни” сифатида нишонланади ва у соғлиқни сақлаш соҳасидаги долзарб масалаларга эътибор қаратиш учун муҳим имконият яратади.
| Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти World Health Organization Organisation mondiale de la santé Organización Mundial de la Salud 世界卫生组织 منظمة الصحة العالمية | |
|---|---|
| ЖССТ бош қароргоҳи Женевада | |
| Бош қароргоҳи | Женева (Швейцария) |
| Жойлашув | Швейцария |
| Ташкилот тури | халқаро ташкилот |
| Расмий тиллар | инглиз тили, испан тили, рус тили, француз тили, хитой тили, араб тили |
| Раҳбарлар | |
| Бош директор | Тедрос Аданом Гебрейесус |
| Ташкил этилиши | |
| ташкил этилган | 1948 йил 7 апрел |
| Соҳa | тиббий тадқиқот ва соғлиқни сақлаш фаолияти |
| Маҳсулотлар | Касалликлар ва соғлиқ муаммоларининг халқаро статистик тоифаси |
| Ходимлар сони | тахминан 7000 киши (2014) |
| Бош ташкилот | БМТ Иқтисодий ва Ижтимоий Кенгаши ва БМТ |
| Мукофотлар | Анд тоғлари Кондори миллий ордени офицери Халқаро ҳамкорлик учун Астурия шаҳзода мукофоти |
| Веб-сайт | who.int/ru/ |
ЖССТнинг асосий вазифалари ва фаолият йўналишлари
ЖССТнинг асосий вазифаларидан бири — глобал миқёсда соғлиқни сақлашни тарғиб қилиш, мамлакатларга тиббий хизматларни ривожлантиришда ёрдам бериш ва соғлиқ билан боғлиқ муаммолар юзасидан илмий асосланган сиёсат ишлаб чиқишдир. Ташкилот касалликлар тарқалишини мониторинг қилиш, эмлаш дастурларини йўлга қўйиш, тиббий инфратузилмани яхшилаш ва соғлиқни сақлаш соҳасида малакали мутахассислар тайёрлаш каби бир қанча йўналишларда фаолият юритади.
Пандемия ёки эпидемиялар пайтида ЖССТ тезкор чоралар кўради, глобал миқёсда ахборот алмашиш тизимини ташкил этади ва тегишли тавсиялар беради. Масалан, КОВИД-19 пандемияси пайтида ЖССТ бутун дунё бўйлаб вазиятни кузатиб борди, ҳукуматларга хавфни баҳолашда ва соғлиқни сақлаш тизимларини мустаҳкамлашда йўл-йўриқ кўрсатди. Шунингдек, ЖССТ ваксиналар бўйича халқаро мувофиқликни таъминлади, эмлаш кампанияларига кўмаклашди.
Ташкилотнинг яна бир муҳим фаолият йўналиши — соғлиқни сақлаш бўйича илмий-тадқиқот ишларини рағбатлантиришдир. ЖССТ касалликларни аниқлаш ва даволаш бўйича янги усулларни ишлаб чиқишда етакчи илмий марказлар билан ҳамкорлик қилади, тиббий маълумотлар базасини юритади ва дунё миқёсида соғлиқни сақлаш статистикаларини тўплаш билан шуғулланади. Бу статистик маълумотлар орқали соғлиқни сақлаш соҳасидаги муаммоларни аниқлаш, ресурсларни самарали тақсимлаш ва мақсадли дастурлар ишлаб чиқиш имконияти яратилади.
ЖССТнинг устувор йўналишлари
Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти ўз фаолиятини бир нечта устувор йўналишлар асосида амалга оширади. Улардан биринчиси юқумли касалликлар билан курашишдир. Бу йўналишда ЖССТ ВИЧ/ОИТС, сил, безгак ва бошқа инфексион касалликларнинг олдини олиш ва уларни даволаш бўйича глобал стратегиялар ишлаб чиқади. Иккинчи йўналиш — сурункали, яъни юқумсиз касалликлар, жумладан, юрак-қон томир касалликлари, қандли диабет, саратон ва руҳий саломатлик билан боғлиқ муаммоларни ҳал қилишдир. ЖССТ соғлом турмуш тарзини тарғиб қилиш, зарарли одатлардан воз кечишга даъват этиш ва профилактик чора-тадбирларни ривожлантириш орқали ушбу касалликлар билан курашади.
Учинчи йўналиш — оналик ва болаликни муҳофаза қилишга қаратилган. ЖССТ туғруқ даври хавфсизлигини ошириш, болалар ўлимини камайтириш, эмлаш дастурларини кенгайтириш ва туғма касалликларнинг олдини олишда кўплаб мамлакатларга ёрдам беради. Бундан ташқари, ЖССТ тоза ичимлик суви, санитария ва гигиена шароитларини яхшилаш орқали соғлиқни сақлаш ҳолатини яхшилашга ҳисса қўшади.
Тўртинчи йўналиш — соғлиқни сақлаш тизимларини мустаҳкамлашдир. ЖССТ ҳар бир мамлакатда барқарор ва адолатли соғлиқни сақлаш тизимини яратишга интилади. Бунинг учун тиббий хизматлар молиялаштирилишини таҳлил қилади, соғлиқни сақлаш сиёсатини ишлаб чиқишда кўмаклашади, кадрлар салоҳиятини оширишга йўналтирилган дастурларни амалга оширади.
Ҳамкорлик ва халқаро мувофиқлик
ЖССТ халқаро миқёсда турли ҳукуматлар, ноҳукумат ташкилотлар, хусусий сектор ва фуқаролик жамияти билан ҳамкорлик қилади. Бу ҳамкорликлар орқали ЖССТ глобал соғлиқни сақлаш соҳасидаги ютуқларни тезроқ ва самаралироқ амалга оширади. Халқаро даражадаги ҳамкорлик, айниқса, фавқулодда вазиятларда, масалан, пандемиялар ёки табиий офатлар вақтида ўз самарасини беради. Ташкилот нафақат ёрдам етказади, балки инқироз ҳолатларидан кейинги тикланиш жараёнларини ҳам мувофиқлаштиради.
ЖССТнинг аъзолик тузилмаси ҳар бир мамлакатга соғлиқни сақлаш соҳасидаги сиёсатга таъсир қилиш имконини беради. Ҳар йили бўлиб ўтадиган Жаҳон соғлиқни сақлаш ассамблеяси орқали аъзо давлатлар ўзаро тажриба алмашадилар, муҳим резолютсияларни қабул қиладилар ва ташкилот фаолиятини йўналтирадилар. Бу Ассамблея глобал соғлиқни сақлаш кун тартибини белгилашда муҳим рол ўйнайди.
Танқидлар ва келажак истиқболлари
ЖССТ фаолияти баъзида танқидларга ҳам учрайди. Жумладан, баъзи ҳолатларда ташкилотнинг пандемияларга нисбатан жавоби секин бўлганлиги ёки сиёсий босимларга дуч келганлиги ҳақида фикрлар билдирилган. Шунингдек, молиявий ресурсларнинг етишмаслиги ва айрим соҳаларда мустақил қарорлар қабул қилишдаги мураккабликлар ҳам муҳокама қилинади. Бироқ, шунга қарамай, ЖССТ глобал соғлиқни сақлаш тизимини такомиллаштиришда ҳал қилувчи рол ўйнаб келмоқда.
Келажакда ЖССТ фаолиятини янада самарали қилиш учун рақамли соғлиқни сақлаш технологияларини кенгроқ жорий этиш, сунъий интеллект ва катта маълумотлар таҳлилидан фойдаланиш, шунингдек, иқлим ўзгариши каби янги соғлиқни сақлаш таҳдидларига қарши курашиш йўналишларида фаолият олиб бориши зарур бўлади. Айниқса, соғлиқни сақлаш хизматларининг ҳар бир инсон учун тенг ва қулай бўлишини таъминлаш ташкилот олдидаги муҳим вазифалардан бири бўлиб қолмоқда.
Хулоса
Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти дунё аҳолисининг соғлом ҳаёт кечириши учун ҳал қилувчи рол ўйновчи муассасадир. У касалликларнинг олдини олиш, уларни даволаш, соғлиқни сақлаш тизимларини такомиллаштириш ва тиббий хизматларни тенг тақсимлаш орқали глобал саломатликни таъминлашга хизмат қилади. Гарчи ташкилот баъзан танқидларга учраса-да, унинг фаолияти глобал миқёсда инсон саломатлигини асраш йўлида беқиёс аҳамият касб этади. Бугунги глобаллашув шароитида ЖССТнинг роли фақат ортиб боради, чунки соғлиқ масалалари эндиликда фақат бир давлат ёки минтақанинг эмас, балки бутун инсониятнинг умумий масъулиятига айланган. Шу боисдан ЖССТни қўллаб-қувватлаш ва унинг фаолиятида фаол иштирок этиш ҳар бир давлат ва жамиятнинг устувор вазифасидир.