Инсон организми ташқи оламни идрок этиш учун махсус тузилган органларга эга. Улар сезги органлари деб аталади. Бу органлар орқали инсон атрофдаги ҳодисаларни сезади, танлайди, ажратади ва уларга мос равишда ҳаракат қилади. Сезги органлари орқали инсон кўради, эшитади, ҳис қилади, ҳидлайди ва таъм билади. Сезги органлари беш хил бўлади: кўз, қулоқ, тери, бурун ва тил. Ҳар бири ўзига хос тузилиш ва вазифага эга бўлиб, марказий нерв тизими билан чамбарчас боғланган. Бу органлар ёрдамида инсон ҳаётни тўлиқ англайди ва уни бошдан кечиради.
Кўз – кўриш органи
Кўз инсоннинг энг муҳим сезги органларидан бири бўлиб, атроф-муҳитни идрок этишда катта аҳамиятга эга. Кўзнинг тузилиши мураккаб бўлиб, унда кўзни ҳимоя қилувчи қовоқлар, қорачиқ, гавҳар, тўр пардаси ва бошқа қисмлар мавжуд. Ёруғлик нурлари қорачиқ орқали кўзга тушади, сўнгра гавҳардан ўтиб тўр пардага етади. Тўр пардадаги нерв толалари бу нурларни электр сигналларига айлантириб, мия пўстлоғига узатади. Шу тарзда инсон рангларни, шаклларни ва ҳаракатни ажрата олади. Кўзга зарар етказувчи омиллардан бири – телефон ва компютер экранига узоқ вақт тикилиш, ёмон ёритилган жойда ўқиш, чанг, тутун ёки ўткир ёруғлик ҳисобланади.
Қулоқ – эшитиш ва мувозанат органи
Қулоқ икки асосий функсияни бажаради: товушни эшитиш ва тананинг мувозанатини сақлаш. Қулоқ учта қисмдан иборат: ташқи, ўрта ва ички қулоқ. Ташқи қулоқ товуш тўлқинларини йиғиб, эшитув йўлига йўналтиради. Ўрта қулоқда бу тўлқинлар чиғаноққа ўтади ва ички қулоқдаги эшитиш нервига узатилади. Ички қулоқда жойлашган ярим доира шаклидаги каналлар эса мувозанатни бошқаради. Қулоқнинг тўғри ишлаши инсоннинг кундалик ҳаёти учун жуда муҳим. Товушларни тўғри эшитмаслик нутққа, мулоқотга ва атрофдагилар билан алоқа ўрнатишга салбий таъсир қилади. Қулоқ гигиенасига риоя қилмаслик, баланд овозли муҳитда кўп юриш ёки шамоллаш қулоққа зарар етказиши мумкин.
Тери – сезиш органи
Тери бутун тана юзасини қоплайди ва сезги нуқтаи назаридан энг кенг майдонли орган ҳисобланади. У иссиқлик, совуқлик, босим, оғриқ ва тегинишни сезиш қобилиятига эга. Терининг юзасида миллионлаб сезувчи нерв якунлари жойлашган бўлиб, улар ҳар хил ташқи таъсирларни сезади ва мияга узатади. Тери шунингдек, ҳимоя вазифасини бажаради. У организмни ташқи зарарли моддалардан, микроблардан ва механик зарбалардан сақлайди. Тери орқали инсон атроф-муҳитнинг ҳароратини сезади, музлаган жойлардан қочади, иссиқда эса сояга интилади. Тери қуруқ бўлса, қичишади, сезувчанлик камаяди. Шунинг учун терини тоза тутиш, уни ёғлаш, зарур витаминларни қабул қилиш фойдалидир.
Бурун – ҳид билиш органи
Бурун асосан икки муҳим вазифани бажаради: нафас олиш ва ҳид билиш. Бурнимизда жойлашган махсус нерви турли хил ҳид молекулаларини сезади ва мияга узатади. Инсон минглаб хил ҳидларни фарқлай олади. Ҳид билиш орқали биз ёқимли ёки ёқимсиз нарсаларни ажратамиз. Баъзи ҳолларда ҳид соғлиқ билан боғлиқ муаммолар ҳақида ҳам сигнал бўлиши мумкин. Масалан, чириган, ёнаётган ёки газ ҳиди хавф ҳақида огоҳлантиради. Бурун нафас олиш жараёнида ҳаво ҳароратини мослаштиради, уни намлайди ва тозалайди. Совуқда бурун тиқилиб қолиши ёки аллергик ҳолатлар ҳид билишни қийинлаштиради. Бурунни тоза сақлаш, чанг ёки тутундан асраш муҳим ҳисобланади.
Тил – таъм билиш органи
Тил инсон организмида сўзлаш, овқатни чайнаш, ютиш ва таъм билиш вазифасини бажаради. Тил устида жойлашган таъм куртакчалари орқали биз ширин, аччиқ, нордон, шўр каби таъм турларини ажрата оламиз. Бу сезги бизга фақат лаззатланиш учун эмас, балки заҳарли ёки эскирган овқатни аниқлаш учун ҳам керак. Тилнинг ҳар бир соҳасида турли хил таъмни сезувчи ресепторлар мавжуд. Масалан, тилнинг уч қисми асосан ширинликни сезади, ён томонлари нордон ва шўр таъмини, орқа қисми эса аччиқни фарқлайди. Тил тозалиги ва соғлом овқатланиш бу орган фаолиятини яхшилайди. Баъзи касалликларда таъм сезиш бузилади, бу эса иштаҳанинг пасайишига олиб келади.
Сезги органлари ва нерв тизими
Сезги органларининг тўғри ишлаши нерв тизими билан чамбарчас боғлиқ. Ҳар бир сезги мияга сигнал юборади. Мия эса бу сигналларни қайта ишлайди ва уларга жавоб беради. Масалан, қўлингизга иссиқ сув тегса, тери буни сезади, нервлар орқали бу сигнал мияга боради ва мия “тез орқага торт” деган кўрсатма беради. Бу жараён сониянинг бир қисмларида юз беради. Агар нерв тизими ёки миядаги сезги марказлари шикастланса, одам атрофни тўғри идрок эта олмайди. Шу сабабли, сезги органлари билан бир қаторда нерв тизими ҳам доимо соғлом бўлиши керак.
Сезги органларини ҳимоя қилиш
Сезги органларининг соғлиғи умумий ҳаёт сифатини белгилайди. Уларни доимий равишда парвариш қилиш, зарарли одатлардан сақланиш керак. Масалан, кўзлар учун ёритилган муҳитда ишлаш, экранлар билан вақтни чеклаш фойдали. Қулоқларни баланд товушлардан асраш, гигиенага амал қилиш керак. Теринга тегадиган кимёвий моддалар, ҳаддан ортиқ қуёш ёки совуқ таъсиридан эҳтиёт бўлиш лозим. Бурни чанг ёки аллергенлардан ҳимоя қилиш, тилни гигиенасига риоя қилиш ҳам муҳим. Соғлом овқатланиш, витаминлар, тоза ҳаво, жисмоний фаоллик сезги органларини фаол ва бардавом қилади.
Сезги йўқолиши ва унинг оқибатлари
Баъзан турли касалликлар, бахтсиз ҳодисалар ёки ёши улуғ одамларда сезги органлари фаолияти пасаяди. Кўриш, эшитиш, ҳидлаш ёки таъм билиш ёмонлашганда инсон атрофдаги воқеаларни тўлиқ англай олмайди. Бу эса руҳий тушкунлик, ёлғизлик, хавфсизликнинг камайишига олиб келади. Шу сабабли ҳар бир инсон ўз сезги органларига меҳр билан муносабатда бўлиши, уларни асраб-авайлаши зарур. Даволаш ва реабилитатсия чораларини эрта кўриш, муолажаларни ўз вақтида бажариш сезгини тиклашга ёрдам беради.
Хулоса
Сезги органлари инсон ҳаётининг ажралмас бўлаги бўлиб, уларнинг ёрдами билан биз дунёни тўлиқ англаймиз. Улар бизни хавфдан асрайди, ҳаёт лаззатини ҳис қилишга ёрдам беради. Бу органларнинг ҳар бири ўзига хос, мураккаб ва нозик тузилишга эга. Уларни ҳимоя қилиш, тўғри ишлашини таъминлаш ва парвариш қилиш ҳар бир инсоннинг зиммасидаги муҳим вазифадир.