Иситма инсон организмининг ички ҳароратининг меъёрдан юқорилаши ҳолатидир. Тиббий терминологияда бу ҳолат «гипертермия» ёки «пирогенез» деб аталади. Оддий ҳолатда инсон танасининг ҳарорати 36.1°C дан 37.2°C гача бўлади. Агар тана ҳарорати 38°C дан ошса, бу иситма ҳисобланади. Иситма ўзи мустақил касаллик эмас, балки бошқа касалликлар, инфексиялар ёки организмда юз бераётган патологик жараёнларга нисбатан жавоб реактсияси сифатида намоён бўлади. Бу организмнинг ўзини ҳимоя қилиш механизмларидан биридир.
Иситманинг келиб чиқиш сабаблари
Иситманинг пайдо бўлишига сабаб бўладиган омиллар жуда кўп. Энг кенг тарқалган сабаб бу инфексион касалликлардир. Вируслар, бактериялар, замбуруғлар ёки паразитлар организмга тушганида иммун тизими уларни аниқлаб, уларга қарши курашишни бошлайди. Ушбу кураш жараёнида айрим кимёвий моддалар ажралиб чиқади ва улар терморегулятсия марказига таъсир қилиб, тана ҳароратини оширади. Грипп, ангина, пневмония, сил касаллиги, КОВИД-19 каби кўплаб касалликлар иситма билан кечади. Шунингдек, эмлашдан кейинги реаксия, аутоиммун касалликлар, дори воситаларининг ножўя таъсири, ўсмалар, иссиқ уриши ёки баъзи гормонал бузилишлар ҳам иситмага олиб келиши мумкин.
Иситманинг турлари
Иситманинг бир нечта турлари мавжуд бўлиб, улар тана ҳароратининг кўтарилиш даражаси ва давомийлигига қараб фарқланади. Субфебрил иситма – бу тана ҳарорати 37°C дан 38°C гача бўлган ҳолат бўлиб, кўпинча сурункали касалликлар фонида кузатилади. Фебрил иситма – 38°C дан 39°C гача бўлган иситма, бу ҳолат одатда ўткир инфексион касалликлар пайтида кузатилади. Юқори даражадаги иситма – 39°C дан 40°C гача, гиперпиретик иситма эса 41°C дан юқори бўлган ҳароратни билдиради. Иситма доимий (континуир), тўлқинли, интермитент (вақти-вақти билан тушиб чиқадиган), ремиттен (кундалик ўзгарувчан) каби шаклларда намоён бўлиши мумкин. Ҳар бир ҳолатда унинг сабаби ва кечиш шакли таҳлил қилиниб, индивидуал ёндашув зарур бўлади.
Иситманинг белгилар
Иситманинг асосий белгиси тана ҳароратининг ошишидир. Аммо бу ҳолат бошқа симптомлар билан ҳам бирга кечади. Касаллик сабаби ва ҳар бир одамнинг индивидуал хусусиятларига қараб иситма турлича кўринишда намоён бўлади. Кўпинча бош оғриғи, умумий ҳолсизлик, мушак ва бўғимлардаги оғриқлар, титроқ, терлаш, кўнгил айниши, иштаҳанинг йўқолиши, уйқучанлик ёки аксинча, безовталик ҳолатлари кузатилади. Болаларда эса баъзида қусиш, диарея, ҳушдан кетиш, ҳатто галлютсинатсиялар ҳам бўлиши мумкин. Кексаларда эса иситма анча яширин ўтиши, яъни сезилмасдан юриши эҳтимоли юқори бўлади. Шунинг учун аломатларга эътибор бериш муҳимдир.
Иситманинг фойдали ва зарарли жиҳатлари
Ҳароратнинг ошиши организм учун ҳимоя реаксияси ҳисобланади. Иситма орқали иммун тизими вирус ва бактерияларнинг кўпайишини секинлаштиради, баъзиларини бутунлай йўқ қилади. Иситма иммун ҳужайраларининг фаоллигини оширади, интерферон каби ҳимоя оқсилларининг ишлаб чиқарилишини кучайтиради. Шу сабабли энгил даражадаги иситмани ҳар доим ҳам туширишга ҳаракат қилиш шарт эмас. Аммо юқори даражадаги ёки узоқ давом этадиган иситма организмга зарар етказади. Бу ҳолатда юрак уришининг тезлашуви, сув танқислиги (деҳидрататсия), мия фаолиятининг бузилиши, ҳушдан кетиш, хуружлар, болаларда тиришишлар юзага келиши мумкин. Айниқса, чақалоқлар, кексалар ва сурункали касалликларга эга беморларда иситма хавфли оқибатларга олиб келиши эҳтимолдан ҳоли эмас.
Диагностика ва ташхис қўйиш
Иситма ҳолатида ташхис қўйиш учун аввало тана ҳароратини аниқлаш керак. Бу махсус термометр ёрдамида амалга оширилади. Оғиз, қўлтиқ ости ёки тўғри ичак орқали ўлчаш мумкин. Иситма сабабини аниқлаш учун эса умумий қон таҳлили, сийдик таҳлили, кўкрак рентгенограммаси, бўғим ёки ички аъзоларнинг ултратовуш текшируви, микробиологик экинлар, ПЗР ёки серологик таҳлиллар тайинланади. Шунингдек, шифокор беморнинг анамнезини – яъни олдинги касалликларини, охирги сафар ёки алоқаларни, эҳтимолий юқтириш манбаларини ўрганади. Агар беморда доимий иситма бўлса ёки сабаби аниқланмаётган бўлса, кенгайтирилган лаборатор ва инструментал текширувлар ўтказилади.
Иситмани даволаш усуллари
Иситмани даволаш усули унинг сабабига боғлиқ ҳолда белгиланади. Агар сабаб бактериал инфексия бўлса, антибиотиклар буюрилади. Вирусли инфексияларда эса антивирал дорилар ёки фақат симптоматик даволаш тавсия қилинади. Иситмани тушириш учун антипиретик (иситмани туширувчи) дорилар қўлланилади. Энг кўп ишлатиладиганлари – паратсетамол, ибупрофен, нимесулид. Бироқ бу дорилар фақат ҳарорат 38.5°C дан ошганда тавсия этилади, ундан паст иситма иммун тизим фаолияти учун фойдалидир. Шунингдек, беморга кўп суюқлик ичиш, енгил овқатланиш, тинч дам олиш, хона ҳароратини назорат қилиш, совуқ компресслар қўйиш тавсия этилади. Жуда юқори иситма ёки бошқа хавфли белгилар кузатилса, бемор статсионар (касалхонада) кузатувга олинади.
Иситмани уй шароитида қандай назорат қилиш мумкин
Агар иситма енгил даражада бўлса ва беморда бошқа хавотирли белгилар бўлмаса, уни уйда назорат қилиш мумкин. Аввало, тана ҳарорати мунтазам равишда ўлчанади. Беморга суюқлик (сув, чой, шўрва) кўп ичирилади. Бу сувсизланишнинг олдини олади. Оқсилга бой, лекин енгил ҳазм бўладиган овқатлар билан озиқлантирилади. Иссиқ кўрпа билан ортиқча ўраб қўйишдан сақланиш керак. Хона ҳарорати 20–22°C атрофида бўлиши керак. Агар бемор боланинг ёши 3 ойдан кичик бўлса, ҳомиладор аёл бўлса ёки сурункали касалликлари бўлса, иситма бошланиши билан дарҳол шифокорга мурожаат қилиш керак.
Иситманинг олдини олиш
Иситмадан тўлиқ сақланиш ҳар доим ҳам мумкин эмас, лекин уни юзага келтирувчи асосий сабаблардан эҳтиёт бўлиш орқали бу ҳолатнинг олдини олиш мумкин. Энг муҳим профилактик чоралар гигиена қоидаларига риоя қилиш, қўлни тез-тез ювиш, иммунитетни мустаҳкамлаш, соғлом турмуш тарзини юритиш, стрессдан сақланиш ва тўғри овқатланишдан иборат. Вақтида эмлашлар олиш, совуқ кунларда илиқ кийиниш, инфектсияли беморлардан узоқроқ юриш ҳам фойдалидир. Сурункали касалликларни назорат қилиш ва уларни вақтида даволаш ҳам иситма хавфини камайтиради.
Хулоса
Иситма – организмнинг сигнал берувчи ҳолати бўлиб, у кўплаб касалликларнинг илк белгиларидан биридир. Бу аломатга бепарво бўлмаслик керак. Иситма сабабини аниқлаш ва унга қарши тўғри даволаш чораларини кўриш соғлиқ учун жуда муҳим. Айниқса, болалар, кексалар ва сурункали касалликка чалинган одамларда иситма ҳолатида шифокор назорати зарур бўлади. Иситмани туширишдан аввал унинг сабабини аниқлашга ҳаракат қилиш керак. Тўғри ёндашув ва эҳтиёткорлик орқали иситмани назорат қилиш ва соғлом ҳаётга қайтиш мумкин.