Ёзги иссиқ кунлар инсон саломатлигига жиддий таъсир кўрсатиши мумкин. Айниқса, тана ҳароратининг ҳаддан ташқари кўтарилиши ва организмнинг ўзини совутиш тизими издан чиқиши натижасида юзага келадиган иссиқлик уриши жуда хавфли ҳолат ҳисобланади. Бу ҳолат нафақат умумий ҳолсизлик ёки бош оғриғи билан чекланмайди, балки ўз вақтида ёрдам кўрсатилмаса, ҳаёт учун хавф туғдириши ҳам мумкин. Иссиқлик уриши тиббиётда «гипертермия» деб аталадиган ҳолатлардан бири бўлиб, организмнинг ички мувозанати бузилганида рўй беради. Бу мақолада иссиқлик уришининг сабаблари, белгилари, хавф гуруҳлари, илк ёрдам кўрсатиш усуллари ва профилактик чоралар ҳақида батафсил тўхталамиз.
Иссиқлик уришининг сабаблари
Иссиқлик уришининг асосий сабаби организмнинг ортиқча исиб кетиши ва совуқликни чиқариб юбориш тизимининг яроқсиз ҳолатга келишидир. Одатда бу ҳолат узоқ вақт давомида бевосита қуёш нури остида бўлиш, ёпиқ ва шамоллатилмайдиган иссиқ хоналарда ишлаш ёки дам олиш, суюқлик етишмовчилиги, қалин ва иссиқ кийимда юриш каби ҳолатлар натижасида юзага келади. Шунингдек, спортчиларда жисмоний машқлар вақтида сув йўқотилиши ортидан терморегулятсия жараёни бузилиши мумкин.
Баъзида одамлар ҳаддан ташқари кўп кийим кийиб олган бўлишади ёки қора рангдаги кийимлар танлайдилар, бу эса қуёш нурларини кўпроқ тортиб, тана ҳароратини оширади. Спиртли ичимликлар ёки кофе каби организмни сувсизлантирадиган ичимликларни истеъмол қилиш ҳам иссиқлик уришига олиб келувчи омиллардан биридир.
Иссиқлик уришининг белгилари
Иссиқлик уришининг белгилари аста-секинлик билан бошланганидан сўнг, тезда оғирлашиб боради. Бундай ҳолатда инсон аввалига бош оғриғи, ҳолсизлик, кўнгил айниши, терлаш каби белгиларни сезади. Сўнгра тана ҳарорати 40 даражага ёки ундан юқорига кўтарилади. Бу эса бош мия фаолиятининг издан чиқишига олиб келади. Бемор ҳушини йўқотиши, тебраниш ёки хаёл бузилиши, тез-тез нафас олиш, юрак уришининг тезлашиши кузатилади.
Тер безлари фаолияти бузилган бўлса, беморнинг териси қурийди ва иссиқ бўлиб қолади. Болаларда ва қарияларда бу белгилар янада тез ва кучли намоён бўлади. Баъзида инсон тутқаноқларга тушиши ёки ҳатто комага кириши ҳам мумкин. Энг хавфли жиҳати шундаки, бу белгиларнинг пайдо бўлиши кўпинча бир неча соат ичида содир бўлади ва агар тезда чоралар кўрилмаса, оқибат ўлимга олиб келиши мумкин.
Хавф гуруҳлари
Иссиқлик уришига кўпроқ мойил бўлган гуруҳлар мавжуд. Улар орасида чақалоқлар, ёш болалар, кексалар, сурункали касалликларга чалинганлар, юрак-қон томир тизими ёки нафас олиш тизими билан боғлиқ муаммолари бор беморлар алоҳида ўринга эга. Шунингдек, очиқ ҳавода жисмоний меҳнат қиладиган ишчилар, спортчилар, ҳарбий хизматчилар, политсия ёки ёнғин хавфсизлиги ходимлари ҳам юқори хавф остида бўлишади. Баъзи дорилар, айниқса диуретиклар (сийдик ҳайдовчи воситалар), антипсихотиклар ёки юрак дорилари организмнинг терморегулятсия тизимига таъсир қилиши мумкин. Шу боис бундай препаратларни қабул қилаётган шахслар учун иссиқлик уриши хавфи ошади. Алкогол ёки наркотик воситалар истеъмол қилувчилар ҳам юқори ҳароратда ўз таналарини етарлича назорат қила олмай, иссиқлик уришига учраши эҳтимоли ортади.
Иссиқлик уришида биринчи ёрдам
Иссиқлик уришига учраган одамга имкон қадар тезда ёрдам кўрсатиш зарур. Энг аввало, беморни дарҳол сояга ёки салқин жойга олиб чиқиш керак. Кейин эса унинг устидаги ортиқча кийимларни ечиб, танасини очиш, нам сочиқ билан баданини артиш ёки устига сув сепиш орқали организмни совитиш чоралари кўрилади. Шамоллатиш воситаларидан – вентилятор, муздак ҳаво, совуқ шамол – фойдаланиш фойдали бўлади. Агар муз мавжуд бўлса, уни қўлтиқ остига, бўйин орқасига ёки сон оралиғига қўйиш мумкин.
Бу жойларда қон томирлари юзаки жойлашган бўлиб, совуқ орқали тезда тана ҳароратини пасайтириш мумкин. Агар бемор ҳушида бўлса, унга аста-секинлик билан совуқ сув ичириш мумкин. Лекин ҳушсиз бўлса, ҳеч қандай суюқлик ичирмаслик керак, чунки бу ҳолат бўғилиш хавфини туғдиради. Бундай ҳолатда дарҳол тез ёрдам чақириш зарур, чунки касалхонада беморга суюқликлар томчилаб юборилиши, тана ҳарорати сунъий йўл билан назорат остига олиниши мумкин.
Профилактика ва олдини олиш чоралар
Иссиқлик уришини олдини олиш учун бир нечта муҳим профилактик чораларга амал қилиш лозим. Энг аввало, ёзги иссиқ кунларда бевосита қуёш остида кўп вақт юришдан сақланиш зарур. Айниқса, 11:00 дан 16:00 гача бўлган вақт оралиқда имкон қадар сояда ёки ёпиқ, вентилятсияланган биноларда бўлиш тавсия этилади. Тўғри танланган кийим ҳам муҳим рол ўйнайди. Энгил, ҳаво ўтказувчи, оч рангли кийимлар кийиш иссиқликни қайтариб, организмни салқин сақлайди. Бош кийим – панамкалар, шляпалар ёки кепкалар – бевосита қуёш нурларидан мия соҳасини ҳимоя қилади.
Суюқлик ичиш эса ҳар доим асосий воситалардан биридир. Ҳар куни камида 2-3 литр сув ичиш керак, айниқса жисмоний фаоллик бўлса, бу миқдор кўпайтирилиши лозим. Ширин ёки спиртли ичимликлар ўрнига оддий сув ёки электролитли ичимликлар танлаш тавсия этилади. Иссиқ жойларда спорт билан шуғулланишдан олдин тана мослашуви учун вақт бериш, яъни тренингларни аста-секинлик билан бошлаш керак. Шунингдек, атрофдагиларни, айниқса болалар ва кексаларни назорат остида ушлаб туриш, уларга мунтазам сув бериб туриш керак. Ёпиқ машиналарда ҳеч қачон болани ёки ҳайвонни ёлғиз қолдириш мумкин эмас. Ҳатто қисқа вақт давомида ҳам автомобил ичидаги ҳарорат жуда тез кўтарилиб, жиддий муаммоларга олиб келиши мумкин.
Хулоса
Иссиқлик уриши инсон ҳаёти учун жиддий хавф туғдирувчи ҳолат ҳисобланади. Бу ҳолат нафақат ёзги дам олиш мавсумида, балки иш вақтида, спорт машғулотларида ёки ҳатто оддий сайр пайтида ҳам юзага келиши мумкин. Энг муҳими, бу ҳолатни олдини олиш учун зарур билимларга эга бўлиш ва профилактика чораларига риоя қилишдир. Ҳар бир инсон ўз соғлигини ҳимоя қилиш учун асосий белгиларга эътиборли бўлиши, суюқлик ичишни унутмаши, ортиқча қуёш таъсиридан сақланиши ва атрофдагиларга ҳам эҳтиёткорлик билан ёндашиши керак. Ўз вақтида кўрсатилган ёрдам ва хабардорлик кўплаб салбий оқибатларнинг олдини олади.