Ичан Қалъа – Ўзбекистоннинг Хива шаҳрида жойлашган қадимий архитектура ёдгорлиги бўлиб, тарихий меъморчилик ва маданий мероснинг ноёб намунаси ҳисобланади. Хива ўрта асрлардан бери Ўрта Осиёнинг муҳим савдо ва маданият марказларидан бири бўлиб келган ва унда кўплаб ёдгорликлар, жумладан, Ичан Қалъа жойлашган. Ушбу ҳудудни ўрганиш орқали Хива ва Ўрта Осиё халқларининг тарихий ривожланиш йўли, маданияти ва диний анъаналари ҳақида бой маълумотлар олиш мумкин.
| Ичан қалъа | |
|---|---|
 |
|
| Жойлашуви | Осиё ва Океания |
| Тури | Маданий |
| Сайти | http://whc.unesco.org/en/list/543 |
Ичан Қалъанинг Тарихи
Ичан Қалъа («ички қалъа» деган маънони билдиради) Хива шаҳрининг қадимги қисми бўлиб, ўрта асрлардан бери ҳимояланган ҳудуд сифатида танилган. Бу ҳудуд тарихий шаҳар девори ичида жойлашган бўлиб, Хива шаҳрининг марказий қисми ҳисобланади. Унинг деворлари қадим замонларда ҳарбий хавфсизликни таъминлаш учун қурилган. Деворлар баландлиги 8-10 метрга етади ва уларнинг узунлиги 2250 метрни ташкил этади. Ичан Қалъа тарихи узоқ асрлардан бери шаклланиб келган бўлиб, бугунги кунда бу ёдгорликлар мажмуаси тарихий, меъморий ва археологик аҳамиятга эга.
Хива хони Муҳаммад Раҳимхон даврида (19-аср) шаҳар маркази ва Ичан Қалъа ҳудудини янада кенгайтириш ва ривожлантириш ишлари олиб борилган. Айнан шу даврда Хивада йирик меъморий иншоотлар, масжидлар, мадрасалар ва қасрлар барпо этилган. Шунингдек, Ислом дини ва тасаввуф таълимоти кенг тарқалганлиги сабабли, Хива халқининг диний маданияти ҳам бу даврда янада бойиди.
Ичан Қалъанинг Меъморчилик Ёдгорликлари
Ичан Қалъа ўзининг ажойиб меъморий иншоотлари билан машҳур. Бу ерда масжидлар, мадрасалар, мақбаралар, минора ва арклар жамланган бўлиб, уларнинг ҳар бири ўзига хос гўзаллик ва тарихий аҳамиятга эга. Қуйида Ичан Қалъада жойлашган баъзи машҳур ёдгорликлар келтирилади:
1. Калта Минор Минора
Калта Минор – Хива шаҳрининг рамзига айланган ва Ичан Қалъанинг энг кўзга кўринган биноларидан бири ҳисобланади. Ушбу минора 1852-йилда Муҳаммад Аминхон буйруғи билан қурила бошланган. Минора юқори қисмига чиқишга мўлжалланган зинапоялар билан жиҳозланган бўлиб, 26 метр баландликка эга. Калта Минорнинг тўлиқ қопланмаган ҳолда қолиши сабабли, унинг устки қисми ясси кўринишда қолган, аммо бу унинг тарихий ва маданий аҳамиятини янада оширган.
2. Куня-Арк Қасри
Куня-Арк – Хива хонларининг яшаш жойи бўлган қадимий қаср бўлиб, Ичан Қалъанинг энг қадимий иншоотларидан биридир. Бу қасрда хон оиласининг аъзолари яшаган, шунингдек, бу ерда давлат идоралари ва махсус хоналар жойлашган. Қаср ичида масжидлар, хоналик зали, хоннинг қабулхонаси ва қўриқлаш хоналарини кўриш мумкин. Куня-Арк Хива хонлари учун асосий ҳукмронлик маркази бўлиб хизмат қилган ва тарихан катта аҳамиятга эга.
3. Муҳаммад Аминхон Мадраса
Муҳаммад Аминхон мадрасаси Хивада 1850-йилда қурилган бўлиб, Ўзбекистоннинг энг катта мадрасаларидан бири ҳисобланади. Бу мадраса мусулмон ўқувчиларга диний ва дунёвий билимларни ўргатиш учун қурилган. Қурилишида бой ўймакор ва ганчкор безаклар ишлатилган. Мадраса олдидаги катта ҳовли ва кираверишда жойлашган арк ўша даврдаги меъморчилик услуби ҳақида кўп маълумот беради.
4. Ислом Хўжа Минораси ва Мадрасаси
Ислом Хўжа минораси – Хива шаҳридаги энг баланд минора бўлиб, 57 метр баландликка эга. У 1908-йилда Ислом Хўжа ҳомийлигида барпо этилган. Бу минора Ислом динининг рамзи сифатида Хиванинг гўзаллигини янада оширган. Минора ёнида Ислом Хўжа мадрасаси ҳам жойлашган бўлиб, унда диний ва илмий билимлар берилган.
5. Пакҳлавон Маҳмуд Мақбараси
Пакҳлавон Маҳмуд мақбараси Хива шаҳрининг диний марказларидан бири ҳисобланади. Пакҳлавон Маҳмуд – Хиванинг таниқли шоир ва суфийларидан бири бўлиб, унинг мақбараси ХВ асрда қурилган ва кейинчалик қайта тикланган. Ушбу мақбара Исломий нақшлар ва мўъжизавий гумбазлари билан машҳур.
Ичан Қалъанинг Маданий Аҳамияти
Ичан Қалъа нафақат Ўзбекистоннинг, балки бутун дунёнинг маданий мероси ҳисобланади. Унинг меъморий ёдгорликлари Ўрта Осиё халқларининг ўзига хос маданияти, диний анъаналари ва қадриятларини акс эттиради. Ичан Қалъа 1990-йилда ЮНЕСКО томонидан Жаҳон мероси рўйхатига киритилган ва бугунги кунда у халқаро аҳамиятга эга ёдгорликлардан биридир. Бу ёдгорликлар сайёҳлар ва тарихшунослар учун катта қизиқиш уйғотади ҳамда ҳар йили минглаб сайёҳлар бу тарихий жойга ташриф буюрадилар.
Ичан Қалъада Бугунги Кун
Бугунги кунда Ичан Қалъа Ўзбекистон ҳукумати ва халқаро ташкилотлар томонидан ҳимоя қилинади ва сақланади. Ҳудуддаги барча ёдгорликлар, жумладан, масжидлар, мадрасалар, мақбаралар ва миноралар реставратсия қилиниб, сайёҳлар учун очиқ ҳолда сақланмоқда. Шунингдек, бу ерда кўплаб туристик тадбирлар ва фестиваллар ўтказилади, шаҳар маданияти ва санъатининг ранг-баранглигини дунё бўйлаб танитишга хизмат қилади.
Хулоса
Ичан Қалъа – Хива шаҳрининг ўзига хос тарихи ва маданий меросини сақлаб келаётган ноёб ёдгорликлар мажмуаси бўлиб, у Ўрта Осиё халқларининг бой тарихи ва анъаналарининг ёрқин намунасидир. Бу жойда жойлашган меъморий ёдгорликлар ва бой маданий анъана Ичан Қалъани Ўзбекистоннинг энг қадимий ва энг муҳим тарихий обидаларидан бири сифатида ўзига хос қилмоқда. Ичан Қалъа тарихга ҳурмат, ўз маданиятини қадрлаш ва сақлашнинг тимсоли бўлиб қолмоқда.