Картошка дунёдаги энг оммабоп сабзавотлардан бири саналади. У кўплаб миллий ошхоналар таркибида муҳим ўрин эгаллайди. Картошка иқтисодий жиҳатдан арзон, осон етиштириладиган ва турли усулларда пишириш мумкин бўлган маҳсулот сифатида қадрланади. Айниқса, Ўзбекистон, Россия, Ҳиндистон ва бошқа кўплаб давлатларда кундалик овқатланишнинг ажралмас қисмига айланган. Ҳар бир уйда деярли ҳафтасига бир неча марта картошка пиширилади, бу эса унинг ҳаётимиздаги ўрнини яна бир бор тасдиқлайди.
Картошканинг фойдали жиҳатлари
Картошка биринчи навбатда углеводларга бой бўлиб, организмга тез энергия беради. У таркибида крахмал кўп бўлса-да, аслида бу крахмал табиий ва инсон организми томонидан яхши ҳазм қилинади. Картошкада К витамини мавжуд бўлиб, у иммунитетни мустаҳкамлашда муҳим рол ўйнайди. Шунингдек, Б гуруҳ витаминлари, айниқса Б6 витамини нерв тизими фаолиятини қўллаб-қувватлайди. Таркибида калий элементи ҳам бор бўлиб, у юрак фаолиятини меъёрлаштиради, қон босимини тартибга солишга ёрдам беради.
Шунингдек, картошка таркибида магний, темир, фосфор каби минераллар ҳам мавжуд. Бу моддалар суякларни мустаҳкамлаш, қон таркибини яхшилаш ва мушакларнинг соғлом ишлашида муҳим аҳамиятга эга. Картошка қовурилмаган, буғда пиширилган ёки қайнатилган ҳолда истеъмол қилинганда, у озиш ёки тана вазнини ушлаб туришга ёрдам берадиган паст калорияли маҳсулот ҳисобланади. Айниқса, эрталаб нонушта учун бир-икки дона қайнатилган картошка истеъмол қилиш бир кунда ўзини тетик ва тўқ тутишга ёрдам беради.
Картошка табиий антиоксидантларга ҳам бой. Бу моддалар организмда эркин радикалларга қарши курашади, бу эса қариш жараёнини секинлаштиради ва саратон хавфини камайтиради. Янги узилган картошкани пўстлоғи билан истеъмол қилиш тери саломатлиги учун фойдалидир, сабаби пўстлоғида кўплаб фойдали модда сақланади. Шу билан бирга, картошка овқат ҳазм қилиш тизимини яхшилайди, ичак фаолиятини фаоллаштиради, меъда кислотасини меъёрда ушлаб туради.
Картошка тери муаммоларига қарши табиий восита сифатида ҳам ишлатилади. Янги майдаланган картошкани юзга суртиш орқали яллиғланишни камайтириш, акне ва доғларни йўқотиш мумкин. Унинг совитилган пиширилган кўриниши эса кўз остидаги шишларни бартараф этишда фойда беради. Халқ табобатида картошка шарбатидан ҳам кўп фойдаланилади. Меъда яраси, гастрит ва ичак касалликларига қарши картошка шарбатининг ижобий таъсири ҳақида кўплаб мисоллар келтирилади.
Картошканинг зарарли томонлари
Ҳар қандай маҳсулотда бўлгани каби, картошканинг ҳам ортиқча ва нотўғри истеъмол қилиниши зарарли бўлиши мумкин. Энг аввало, картошка таркибида кўп миқдорда углеводлар мавжуд бўлгани учун уни кўп миқдорда истеъмол қилиш вазн ортишига олиб келади. Айниқса, уни ёғда қовуриб тайёрлаш натижасида калорияси жуда юқори бўлиб қолади. Қовурилган картошка, айниқса фаст-фуд усулида пиширилгани, юрак-қон томир касалликларига олиб келиши мумкин.
Картошкани узоқ сақлаб қўйиш ҳам салбий оқибатларга олиб келади. У қоронғи ва нам жойда сақланса, унда соланин моддаси ҳосил бўлади. Соланин бу ўта заҳарли алкалоид бўлиб, инсон саломатлигига жиддий зарар етказиши мумкин. Соланин айниқса картошка пўстлоғи яшил тусга кирганда кўпаяди. Яшил картошкани истеъмол қилиш интоксикатсияга, яъни заҳарланишга сабаб бўлади. Шунинг учун картошкани тўғри сақлаш, унинг сифати ва ранги ўзгармаганига эътибор бериш зарур.
Картошкани ҳаддан ортиқ пишириш, айниқса уни қайта-қайта иситиш, унинг таркибидаги крахмални зарарли моддага айлантириши мумкин. Микротолқинли печда иситилган картошка, агар у бир неча соат олдин пиширилган бўлса, фойдадан кўра кўпроқ зарар келтириши мумкин. Картошкани тўғри пиширмаслик, айниқса чуқур ёғда қовуриш натижасида акриламид моддаси ҳосил бўлади, бу модда эса саратон хавфини оширувчи омиллардан биридир.
Яна бир муаммо – замонавий қишлоқ хўжалигида картошкани кўп ҳолларда кимёвий ўғитлар, пеститсидлар ёрдамида етиштиришади. Бу моддалар картошка таркибида қолиши мумкин ва инсон организмига кирганда салбий таъсир кўрсатади. Шу боис, имкон қадар экологик тоза, органик усулда етиштирилган картошкани танлаш тавсия этилади. Шунингдек, уни истеъмол қилишдан олдин яхшилаб ювиш ва тозалаш лозим.
Картошкани доимий ва ортиқча истеъмол қилиш глюкоза даражасини ошириши мумкин. Бу эса қандли диабет касаллигига мойил бўлганлар учун хавфли ҳисобланади. Айниқса, тозаланган, қайнатилган ва устига туз ёки ёғ кўп қўшилган ҳолдаги картошка диабетиклар учун тавсия этилмайди. Шу билан бирга, картошкадан тайёрланган чипслар, ярим тайёр маҳсулотлар ёки картошкали фаст-фудлар организмга зарарли транс-ёғлар, ортиқча туз ва кимёвий қўшимчаларни олиб киради.
Картошкани тўғри истеъмол қилиш йўллари
Картошканинг фойдали жиҳатларидан унумли фойдаланиш учун уни пишириш услубига, сақлаш шароитига ва истеъмол миқдорига алоҳида эътибор қаратиш керак. Энг фойдали усул – картошкани пўстлоғи билан қайнатиб ёки буғда пиширишдир. Шундай қилинса, ундаги фойдали витаминлар ва минераллар сақланиб қолади. Ёғсиз тайёрланган картошка бошқа сабзавотлар билан бирга истеъмол қилинса, янада фойдалироқ бўлади.
Ҳар куни картошка истеъмол қилиш ўрнига, ҳафтасига 2-3 марта турли кўринишларда тайёрлаш тавсия этилади. Масалан, буғда пишган картошка, картошкали пюре, картошкали сабзавотли шўрвалар – буларнинг барчаси соғлом овқатланиш меъёрларига жавоб беради. Картошкага кўкатлар, масалан, петрушка, укроп, пиёз қўшилса, у янада фойдали ва мазали бўлади.
Шунингдек, картошкани бошқа сабзавотлар билан аралаштириб, бир хил углеводли таомларни камайтириш тавсия этилади. Сабзи, карам, брокколи, яшил ловия каби сабзавотлар билан биргаликда тайёрланган таомлар нафақат фойдалироқ, балки ҳазм бўлиши ҳам осонроқ бўлади. Картошка ичак фаолиятини фаоллаштиришга ёрдам берса-да, у ортиқча миқдорда истеъмол қилинганда қабзият келтириб чиқариши мумкин.
Хулоса
Картошка – кўплаб фойдали хусусиятларга эга бўлган, аммо меъёрида ва тўғри пишириш шарти билан истеъмол қилинадиган маҳсулотдир. У нафақат энергия беради, балки юрак, асаб, ҳазм қилиш тизимларига ҳам фойда келтиради. Бироқ нотўғри сақланса, қовурилса ёки ҳаддан ортиқ истеъмол қилинса, салбий оқибатларга ҳам олиб келиши мумкин. Ҳар қандай маҳсулотда бўлгани каби, картошка истеъмолида ҳам мувозанат ва саломатликни назарда тутган ҳолда танлов қилиш энг тўғри ёндашув бўлади.