Кортизол — бу инсон танасида буйрак усти безлари томонидан ишлаб чиқариладиган стероид гормон бўлиб, у «стресс гормони» деб ҳам номланади. У организмнинг турли физиологик жараёнларини бошқаришда, хусусан, стрессга қарши курашишда, метаболизмни тартибга солишда, қон босимини мувофиқлаштиришда ва иммун тизимининг фаолиятини назорат қилишда муҳим рол ўйнайди. Гарчи кортизол гормони одатда салбий жиҳатлар билан боғлиқ бўлса-да, аслида у тананинг тўғри ишлаши учун зарур ва фойдали ҳисобланади. Бироқ, унинг сурункали кўпайиши соғлиқ учун хавф туғдириши мумкин.
Кортизол қандай ишлаб чиқарилади?
Кортизол буйрак усти безларининг пўст қисмида — аниқроғи, адренал кортексда синтез қилинади. Унинг ишлаб чиқарилиши гипоталамус ва гипофиз безлари томонидан назорат қилинади. Бу жараён гипоталамус–гипофиз–буйрак усти безлари ўқи (ҲПА ахис) орқали амалга ошади. Аввало, гипоталамус кортикотропин-релеасинг гормон (КРҲ) ажратади, бу эса гипофиз безини адренокортикотроп гормон (АКТҲ) ишлаб чиқаришга ундайди. АКТҲ эса ўз навбатида буйрак усти безларини кортизол ишлаб чиқаришга рағбатлантиради. Бу мураккаб тизим танадаги кортизол миқдорини аниқ ва доимий равишда назорат қилиш имконини беради.
Кортизол ишлаб чиқарилиши кун давомида табиий ритмга эга. У энг юқори даражага эрталаб соат 6:00 дан 8:00 гача етади ва кечга томон аста-секин камаяди. Бу ҳолат сиркад ритм деб номланади. Ушбу ритм одамнинг ҳушёрлиги, энергияси ва фаолият даражасига бевосита таъсир кўрсатади.
Кортизолнинг асосий функсиялари
Кортизол гормони инсон танасининг турли тизимларида бир нечта муҳим функсияларни бажаради. У, энг аввало, стрессга қарши жавоб сифатида ишлаб чиқарилади. Бошқача қилиб айтганда, танангиз таҳликали ҳолатга тушганда, кортизол миқдори кескин ошади. Бу сизга кучли эътибор, энергия ва чидамлик беради.
Кортизол глюкоза метаболизмини бошқариб, жигарда глюкозанинг синтезини оширади ва тананинг энергия ресурсларини сафарбар қилади. Шунингдек, у ёғ ва оқсил моддалари алмашинувига ҳам таъсир қилади. Кортизол ёғ ҳужайраларининг ажралишига ёрдам беради ва муайян ҳолларда ёғ тўпланишини рағбатлантириши мумкин. Айнан шу сабабли, сурункали стресс ҳолатлари кўпинча қорин соҳасида ёғ йиғилиши билан боғлиқ бўлади.
Иммун тизимга нисбатан кортизолнинг таъсири мураккаб. У яллиғланишни пасайтирувчи таъсирга эга бўлиб, аутоиммун касалликларни даволашда кортикостероид дори воситаларининг асосини ташкил қилади. Шу билан бирга, кортизолнинг ҳаддан ташқари юқори даражаси иммун тизимининг сусайишига олиб келади. Бу эса инфексияларга чидамлиликнинг камайиши, яраларнинг секин битиши ва бошқа салбий оқибатларга сабаб бўлиши мумкин.
Кортизол қон босимини меъёрида ушлаб туришда ҳам иштирок этади. У қон томирларининг торайишига ёрдам бериб, юрак уришини тартибга солади. Агар кортизол етишмаса, қон босими тушиб кетиши мумкин, бу эса ҳушдан кетиш, ҳолсизлик каби ҳолатларга олиб келади.
Стресс ва кортизол ўртасидаги боғлиқлик
Стресс ҳолатлари — жисмоний ёки эмотсионал бўлсин — кортизол миқдорининг кўтарилишига сабаб бўлади. Масалан, ишдаги босим, уйқунинг етишмаслиги, муаммоли муносабатлар ёки соғлиқ билан боғлиқ хавотирлар организмни «кураш ёки қоч» (фигҳт ор флигҳт) ҳолатига туширади. Бу эса гипоталамус орқали бутун ҲПА тизимини фаоллаштириб, кортизол ишлаб чиқарилишини кучайтиради.
Қисқа муддатли стресс ҳолатларида кортизол фойдали бўлиши мумкин, чунки у ақлий диққатни кучайтиради, юрак уришини тезлаштиради ва энергетик захираларни ишга солади. Бироқ, узоқ давом этувчи стресс (хроник стресс) организмда доимий юқори кортизол даражасини юзага келтиради. Бу эса уйқу бузилиши, мушаклар массасининг камайиши, семириш, юрак-қон томир касалликлари ва ҳатто руҳий тушкунликка олиб келиши мумкин.
Кортизол даражасининг ошиши ва камайиши
Кортизол миқдорининг меъёридан ошиб кетиши «гиперкортисолизм» деб аталади. Энг машҳур ҳолатлардан бири Кушинг синдроми бўлиб, бу ҳолат одатда буйрак усти безлари ёки гипофиздаги ўсмалар натижасида юзага келади. Кушинг синдромида одамнинг юзи думалоқлашиб қолади, қоринда ва бўйин соҳасида ёғ тўпланади, тери юпқалашади ва мушаклар кучсизланади. Шунингдек, юқори кортизол суяк зичлигини камайтириб, остеопороз хавфини оширади.
Кортизол даражасининг пасайиши эса «Адиссон касаллиги» ёки гипокортисолизм деб аталади. Бу ҳолатда организмда кортизол ишлаб чиқарилиши етарли бўлмайди, бу эса чарчоқ, вазн йўқотиш, паст қон босими, депрессия ва ҳатто ҳаёт учун хавфли ҳолатларга олиб келиши мумкин. Адиссон касаллигини даволашда кортикостероид дорилар мунтазам қабул қилинади.
Кортизол даражасини қандай назорат қилиш мумкин?
Кортизол даражасини меъёрида ушлаб туриш учун соғлом турмуш тарзига амал қилиш зарур. Энг аввало, уйқу тартибини тўғрилаш керак. Кечаси етарли ва сифатли уйқу кортизолнинг эрталабки табиий кўтарилишини ва кун давомида пасайишини таъминлайди. Уйқусизлик эса бу ритмни бузиб, кортизол даражасининг доимий юқорилигига олиб келади.
Жисмоний фаоллик ҳам кортизолни тартибга солишда ёрдам беради. Енгил ва мунтазам машқлар, айниқса юриш, югуриш, ёга ва медитатсия кортизолни камайтиришга ёрдам беради. Бироқ, ҳаддан ташқари оғир машқлар, айниқса тикланишга вақт етарли бўлмаса, аксинча кортизолни ошириб юбориши мумкин.
Тўғри овқатланиш ҳам муҳим рол ўйнайди. Глюкоза даражасининг кескин ўзгаришлари кортизол ишлаб чиқарилишини таъсир қилиши мумкин. Шунинг учун мураккаб углеводлар, оқсиллар ва фойдали ёғларни ўз ичига олган мувозанатли ратсион тавсия этилади. Шунингдек, организмнинг магний, К витамини ва Б гуруҳи витаминлари билан етарли таъминланиши кортизолни тартибга солишда муҳимдир.
Руҳий ҳолатни бошқариш усуллари — медитатсия, нафас машқлари, психотерапия ва ижобий ижтимоий алоқалар — стрессга бардошлиликни оширади ва кортизол даражасининг ортиқча кўтарилишининг олдини олади. Табиий муҳитда сайр қилиш, мусиқа тинглаш, севимли машғулот билан шуғулланиш ҳам бу борада фойдали бўлади.
Хулоса
Кортизол гормони инсон танасининг стрессга жавобини мувофиқлаштирувчи, энергия захираларини бошқарувчи ва яллиғланишга қарши ҳимояни таъминловчи муҳим биологик воситадир. У тананинг барқарорлигини таъминлашда ҳал қилувчи рол ўйнайди. Бироқ унинг сурункали кўтарилиши ёки пасайиши жиддий соғлиқ муаммоларини келтириб чиқаради. Шу сабабли кортизол даражасини назорат қилиш, стрессни камайтириш ва соғлом турмуш тарзини олиб бориш организм саломатлигини сақлашда катта аҳамиятга эга. Замонавий тиббиёт ва ҳаёт тарзи усуллари орқали бу мувозанатни сақлаш мумкин.