Кўзлар инсон организмида энг муҳим ва мураккаб аъзолардан бири ҳисобланади. Улар атроф-муҳитни кўриш, уни англаш ва ҳаёт сифатини оширишда беқиёс аҳамиятга эга. Кўзлар орқали инсонлар рангларни, шаклларни, ҳаракатларни ва масофани идрок этади. Бу идрок қилиш қобилияти эса кундалик ҳаётда тўғри қарорлар қабул қилишда, хавфсизликни таъминлашда, ўрганиш ва билим олишда муҳим рол ўйнайди. Кўзлар фақатгина кўриш вазифасини эмас, балки ҳиссиётларни ифодалашда ҳам иштирок этади. Айнан кўзлар инсон руҳий ҳолатини, ички кечинмаларини кўрсатиб бера оладиган ноёб воситадир.
Кўз тузилиши ва ишлаш механизми
Кўз ичида бир нечта қисмлар бор ва уларнинг ҳар бири ўз вазифасини бажаради. Ҳамма қисм бирга ишлагани туфайли биз тиниқ, аниқ ва рангли тасвирларни кўра оламиз.
Кўзнинг энг ташқи қисмида қовоқлар ва киприклар бор. Улар кўзни чангдан, шамолдан ва ёруғликдан ҳимоя қилади. Кўзда кўз ёши безлари ҳам бўлади, улар доимо оз-оздан суюқлик чиқариб туради. Бу суюқлик кўзни намлаб туради, бактериялардан ҳимоя қилади ва кўз қуриб қолмаслигига ёрдам беради.
Кўзнинг олд қисмида шох парда (ёки тиниқ пардаси) жойлашган. Ёруғлик энг аввал шу пардадан ўтади. Шох парда остида қорачиқ жойлашган бўлиб, у доира шаклида бўлади ва очилиб-ёпилиб туради. Ёруғлик кучли бўлса, қорачиқ кичраяди, ёруғлик кам бўлса – кенгаяди. Бу кўзга керакли миқдорда ёруғлик тушишини таъминлайди.
Қорачиқ орқали кирган ёруғлик ичкарида жойлашган линзадан ўтади. Линза – бу шаффоф, эгилувчан тузилма бўлиб, у ёруғлик нурларини тўғрилайди ва ичкаридаги тўр пардага йўналтиради. Тўр парда – бу кўзнинг орқа деворида жойлашган махсус қатлам бўлиб, унда минглаб сезувчи ҳужайралар бор. Улар ёруғликни «кўриш сигнали»га айлантиради.
Бу сигнал кўриш нерви орқали мияга узатилади. Мия эса бу сигнални қайта ишлайди ва биз нимага қараётганимизни тушунамиз. Масалан, гулга қарасак, унинг шакли, ранги, жойлашуви ҳақидаги маълумот миямизда тасвирга айланади. Кўз ичида яна суюқликлар ҳам бўлади. Бу суюқликлар кўзнинг шаклини сақлаб туради ва ички босимни тенглаштиради. Кўз жуда нозик орган бўлгани учун унинг босими, суюқлиги ва ҳар бир қисми мувозанатда бўлиши керак.
Кўзимиз ҳаракатлана олади, чунки у билан боғланган 6 та кичик мускуллар бор. Бу мускуллар туфайли кўзимиз чапга, ўнгга, юқорига ва пастга ҳаракатлана олади. Шунингдек, кўзимиз яқин масофага ёки узоқ масофага мослаша олади. Бу жараёнга фокуслаш ёки мослашув (аккомодатсия) дейилади.
Масалан, китоб ўқиётганимизда кўзимиз яқин масофага мослашади, деразадан ташқарига қараганимизда эса узоққа қарашга мосланади. Бу ҳолатда линза шаклини ўзгартиради: яқин учун қалинлашади, узоқ учун юпқалашади.
Кўз саломатлиги ва уни асраш муҳимлиги
Кўз саломатлиги бутун организм саломатлиги билан чамбарчас боғлиқ. Кўздаги энг кичик ўзгаришлар ҳам инсоннинг кайфияти, меҳнат унумдорлиги, жисмоний ҳолати ва ҳаёт сифатига салбий таъсир кўрсатиши мумкин. Айниқса, замонавий технологиялар даврида кўз саломатлигига эҳтиёткорлик билан ёндашиш жуда зарур. Узоқ муддат компютер ёки телефонга тикилиш, ёруғлик етишмаслиги, нотўғри ўтириш ҳолати, кўзларни тез-тез ишқалайвериш каби омиллар кўз саломатлигига зарар етказади. Кўзни асраш учун мунтазам кўз машқлари бажариш, ҳар 30 дақиқада экрандан узоқлашиш, етарли миқдорда суюқлик ичиш, тўғри овқатланиш ва кўзга зарар етказувчи чанг, тутун, кучли қуёш нурларидан сақланиш зарур.
Кўз касалликлари ва уларнинг олдини олиш
Кўз билан боғлиқ касалликлар жуда кўп бўлиб, улар туғма ёки орттирилган бўлиши мумкин. Энг кўп учрайдиган касалликлар сирасига миопия, гиперопия, астигматизм, катаракта, глаукома, конъюнктивит, кератит ва қуруқ кўз синдроми киради. Миопия яқин масофани яхши кўра олади, аммо узоқни хира кўради. Гиперопия эса аксинча узоқни яхши кўради, яқин масофада эса кўриш бузилади. Астигматизм эса шаклларнинг ноаниқлиги билан характерланади. Катаракта кўз линзасининг хиралашуви бўлиб, кўришни пасайтиради. Глаукома эса кўз ички босимининг ошиши натижасида кўриш нервининг шикастланишига олиб келади. Бундай касалликларнинг олдини олиш учун мунтазам равишда офталмолог кўригидан ўтиш, соғлом турмуш тарзига риоя қилиш, кўз машқларини бажариш, зарур ҳолларда кўзойнак ёки контакт линзалардан фойдаланиш муҳим аҳамиятга эга.
Кўз учун фойдали овқатлар ва витаминлар
Кўз саломатлигини сақлашда тўғри овқатланиш муҳим ўрин тутади. Айниқса, А, К, Э витаминлари, Омега-3 ёғ кислоталари, синк ва лутеин моддалари кўз учун жуда фойдали ҳисобланади. А витамини кўриш пигментининг ишлаб чиқарилишида муҳим бўлиб, айниқса тунги кўриш қобилиятини сақлайди. К ва Э витаминлари антиоксидант хусусиятларга эга бўлиб, кўз тўқималарини эркин радикаллардан ҳимоя қилади. Омега-3 ёғ кислоталари қуруқ кўз синдромининг олдини олади. Лутеин эса тўр пардани ҳимояловчи табиий пигмент бўлиб, айниқса сариқ доғни мустаҳкамлашда муҳимдир. Кўз учун фойдали маҳсулотларга сабзи, исмалоқ, брокколи, тухум, балиқ, кўк чой, қовоқ, қизил мевалар ва ситруслар киради. Ҳар куни бу маҳсулотларни истеъмол қилиш орқали кўзнинг фаолиятини яхшилаш мумкин.
Болаларда кўз муаммолари ва эътиборли жиҳатлар
Болаларда кўз саломатлиги алоҳида эътиборни талаб қилади. Ёшлигидан нотўғри қараш одати, кўп экран қаршисида ўтириш, нотўғри ёритиш шароитида ўқиш, ёмон одатлар (кўзни ишқалаш, яқин масофада ўқиш) кўздаги муаммоларга олиб келади. Боланинг кўзида ёш тўкилиши, кўзини қисиши, бош оғриғи, тез-тез кўзларини ишқалаши ёки нарсаларни яқинлаштириб кўришга уриниши каби белгилар бўлса, бу кўз билан боғлиқ муаммони англатади. Шунинг учун ҳар йили камида бир марта бола офталмолог кўригидан ўтказилиши керак. Мактаб даврида эса махсус профилактик кўз машқлари, оралиқ танаффуслар, китоб ва экран масофасига риоя қилиш лозим.
Замонавий технологиялар ва кўз саломатлиги
Бугунги кунда замонавий ҳаёт тарзининг ажралмас қисми бўлган телефонлар, планшетлар ва компютерлар кўз саломатлигига бевосита таъсир кўрсатади. Узоқ вақт давомида экранларга қараб туриш кўзда зўриқиш, қуруқлик, хиралик ва чарчоқ келтириб чиқаради. Бундай ҳолатни «рақамли кўз синдроми» деб ҳам аташади. Кўзни ҳимоя қилиш учун экран ёрқинлигини пасайтириш, кўздан экрангача 50-70 см масофа сақлаш, 20 дақиқада бир 20 сония давомида 20 фут (6 метр) узоқликдаги объэктга қараш тавсия этилади. Бундан ташқари, экран филтрлари, кўз нуридан ҳимояловчи кўзойнаклар ва махсус дам берувчи кўз томчилари ёрдамида кўзга тушаётган зарарли таъсирларни камайтириш мумкин.
Кўз эстетикаси ва гўзаллик тушунчаси
Кўзлар инсон юзидаги энг жозибали ва эътибор тортувчи органлардан биридир. Улар инсон гўзаллигининг ажралмас қисми бўлиб, кўплаб маданиятларда «руҳ ойнаси», «қалб кўзгуси» деб тасвирланади. Одамнинг ҳис-туйғулари, нияти, хурсандчилиги ёки ғам-андуҳини айнан кўзлар орқали англаш мумкин. Шу сабабли инсонлар ўз кўзларини янада чиройли кўрсатиш учун турли косметик воситалар, кўз сояси, сурма, маскара, кўз атрофидаги терини парваришлаш маҳсулотларидан фойдаланадилар. Кўз остидаги қора доиралар, шишлар, ажинлар эса ташқи кўринишга салбий таъсир қилганлиги учун уларни камайтириш мақсадида махсус косметик ва табиий воситалар кенг қўлланилади.
Хулоса
Кўзлар – бу нафақат кўриш органи, балки руҳий ҳолатни, ҳис-туйғуларни, шахсиятни ифода этувчи ноёб инъомдир. Уларнинг соғломлиги ҳаёт сифатини белгиловчи асосий омиллардан биридир. Замонавий технологиялар даврида кўзларга кўпроқ эътибор бериш, уларни асраш, тўғри овқатланиш, мунтазам кўз текширувларидан ўтиш ҳар бир инсон учун долзарб масаладир. Кўзлар орқали ҳаётни тўлиқ идрок этиш, унинг ранг-баранглигини кўриш ва англаш – бу бахт. Шу сабабли, уларни қадрлаш, асраш ва парваришлаш – энг муҳим вазифаларимиздан биридир.