Кўз инсон организмидаги энг мураккаб ва нозик тузилмага эга аъзо бўлиб, у ташқи муҳитни идрок этишда муҳим рол ўйнайди. Кундалик ҳаётда кўзлар турли омилларга дучор бўлиши сабабли турли касалликлар ривожланади. Кўз соғлиғига бефарқ бўлмаслик, касалликларни эрта аниқлаб даволаш, кўриш қобилиятини сақлаб қолишда асосий воситадир
Кўз касалликларининг асосий сабаблари
Кўз касалликларининг келиб чиқишида бир қатор омиллар иштирок этади. Уларга генетик мойиллик, ёши ўтиши, нотўғри овқатланиш, зарарли одатлар (масалан, чекиш), атроф-муҳит ифлосланиши ва стресс киради. Шунингдек, кўп вақт давомида компютер, телефон, телевизор каби экранларга қараш, ёритишнинг етарли эмаслиги ҳам кўзга салбий таъсир кўрсатади. Витамин етишмовчилиги, айниқса А витамини танқислиги, кўриш қобилиятини пасайтиради. Шунингдек, қандли диабет, гипертензия каби сурункали касалликлар ҳам кўзга таъсир кўрсатади.
Тез-тез учрайдиган кўз касалликлари
Кўз билан боғлиқ муаммолар жуда хилма-хил бўлиб, уларнинг ҳар бири турлича аломат ва оқибатларга олиб келади. Қуйида кўп учрайдиган кўз касалликлари келтирилади:
Конюктивит
Бу касаллик кўзнинг ташқи шиллиқ пардасининг яллиғланиши билан характерланади. Вирусли, бактериал ва аллергик шакллари мавжуд. Кўз қичишиши, ёшланиш, қизариш, йиринглаш каби белгилар билан кечади. Вирусли конюнктивит юқумли бўлиши мумкин. Даволаш тури яллиғланиш сабабига қараб белгиланади. Бактериал ҳолатларда антибиотикли томчилар, аллергик шаклларда эса антигистамин воситалар қўлланилади.
Катаракта
Бу кўз ичидаги линзанинг хиралашуви бўлиб, ёши катталарда тез-тез учрайди. Кўришнинг секин-аста ёмонлашуви, хиралик, ёруғликка сезувчанлик, икки марта кўриш каби аломатлар билан намоён бўлади. Касалликнинг асосий сабаби қариш жараёни бўлса-да, шикастланиш, радиатсия, дори-дармонлар ҳам сабабчи бўлиши мумкин. Катаракта одатда жарроҳлик йўли билан даволанади.
Глаукома
Бу касаллик кўз ичидаги босимнинг ошиши натижасида кўриш нервининг зарарланиши билан кечади. Аста-секин ривожланади ва эрта босқичда ҳеч қандай симптом бермаслиги мумкин. Кўриш майдонининг торайиши, кўз оғриғи, бош оғриғи, кўзда оғирлик ҳисси кузатилади. Глаукома кўришнинг тўлиқ йўқолишига олиб келиши мумкин. Даволаш босимни туширувчи дорилар, лазер ёки жарроҳлик аралашуви орқали олиб борилади.
Қуруқ кўз синдроми
Кўз ёши ажралишининг камайиши ёки сифатининг пасайиши туфайли кўзда қуриш, ачишиш, қичишиш, қулай бўлмаган ҳолат юзага келади. Бу ҳолат узоқ муддатли компютер ишлатиш, контакт линзалар, баъзи дори воситалари ва гормонал ўзгаришлар билан боғлиқ бўлиши мумкин. Кўзга сунъий ёш томчилари ёки махсус гел воситалари билан даволанади.
Миопия (яқинни кўра олиш) ва гиперметропия (узоқни кўра олиш)
Миопияда одам яқин жойдаги нарсаларни аниқ кўради, лекин узоқдаги объэктлар хира бўлиб кўринади. Аксинча, гиперметропияда узоқдаги нарсалар аниқ, аммо яқинидаги матн ёки буюмларни ўқиш қийинлашади. Бу ҳолатлар туғма ёки ёшга боғлиқ бўлиши мумкин. Даволаш кўзойнак, контакт линзалар ёки лазер оператсияси ёрдамида амалга оширилади.
Астигматизм
Бу ҳолатда кўз нурлари тўғри фокусланмайди ва натижада кўриш бузилади. Нарса ва матнлар хира ёки эгри кўринади. Астигматизм кўпинча туғма бўлади, лекин кўз жароҳатлари ёки жарроҳликдан сўнг ҳам пайдо бўлиши мумкин. Кўзойнак, контакт линзалар ёки лазер орқали тузатиш мумкин.
Ретинопатиялар
Кўриш нерви ва тўр пардадаги ўзгаришлар билан боғлиқ касалликларга ретинопатиялар дейилади. Қандли диабет, гипертензия, буйрак касалликлари каби хасталиклар ретинопатия чақириши мумкин. Бу ҳолат кеч босқичларда кўришнинг тўлиқ йўқолишига олиб келиши мумкин. Эрта ташхис қўйиш ва асоратларни олдини олиш учун доимий кўз текширувлари муҳим.
Кўз касалликларининг олдини олиш
Кўз соғлигини сақлаш учун мунтазам равишда кўз шифокорига мурожаат қилиш зарур. Яхши ёритилган хонада ўқиш ва ишлаш, кўзга дам бериш, 20-20-20 қоидасига амал қилиш (20 дақиқа ишлагандан кейин 20 сония давомида 20 фут (6 метр) узоқликка қараш) муҳим. Тўғри овқатланиш, айниқса А, К ва Э витаминларига бой маҳсулотларни истеъмол қилиш, кўз учун фойдали микроелементлар (масалан, рух, лутеин, зеаксантин) тановул қилиш зарур. Зарур бўлса, витаминли комплекслар ёки биологик фаол қўшимчалар қабул қилиш мумкин.
Компютер кўз синдроми
Замонавий ҳаётда одамлар жуда кўп вақтини рақамли қурилмалар қаршисида ўтказади. Бу эса кўз чарчоқлигига олиб келади. Компютер кўз синдроми кўзда қуриш, чарчоқ, қизариш, бош оғриғи, диққатнинг пасайиши билан намоён бўлади. Бунинг олдини олиш учун монитор билан кўз орасидаги масофани тўғри сақлаш, хонанинг ёруғлигини назорат қилиш, кўзга дам бериш машқларини бажариш тавсия этилади
Болаларда учрайдиган кўз муаммолари
Болаларда кўриш билан боғлиқ муаммолар эрта аниқланмаса, келажакда доимий нуқсонларга олиб келиши мумкин. Шунинг учун ҳар 6 ойда ёки йилига бир марта офталмологик текширувдан ўтказиш муҳим. Болаларда тез-тез учрайдиган муаммолар – туғма катаракта, туғма глаукома, страбизм (қарашнинг қийшайиши), амблиопия (суст кўрув) ва бошқа турли синчковликни талаб қилувчи ҳолатлардир.
Кўз травмалари ва уларнинг оқибатлари
Кўзга тушган бегона жисмлар, кимёвий моддалар ёки жисмоний шикастланишлар кўз учун жуда хавфли. Ҳар қандай шикастда, ҳатто кичик кўринишдаги ҳолатларда ҳам шифокорга мурожаат қилиш шарт. Ўз-ўзича даволаниш ёки халқ табобати воситаларидан фойдаланиш ҳолатни оғирлаштириши мумкин. Ҳимоя кўзойнакларидан фойдаланиш ишлаб чиқариш, қурилиш, кимё лабораториялари ва спорт машғулотлари вақтида кўз травмаларининг олдини олади.
Кўз касалликларини даволашда замонавий усуллар
Замонавий офталмология жуда катта ютуқларга эришди. Бугунги кунда лазер технологияси, ултратовуш усуллари, микрожаррроҳлик оператсиялари орқали кўп касалликлар муваффақиятли даволанмоқда. Кўз учун махсус томчилар, антибиотиклар, яллиғланишга қарши дорилар, гормонал препаратлар ва бошқа турли замонавий воситалар қўлланилади. Кўриш лазер коррексияси (ЛАСИК, ПРК) усули билан астигматизм, миопия ва гиперметропиядан халос бўлиш мумкин.
Хулоса
Кўз соғлиғи инсон ҳаёти сифатига бевосита таъсир кўрсатади. Кўз касалликларининг олдини олиш учун соғлом турмуш тарзига амал қилиш, мунтазам текширувдан ўтиш, зарарли одатлардан воз кечиш ва кўзга эҳтиёткорлик билан муносабатда бўлиш керак. Ҳар қандай кўздаги ўзгаришни бефарқ қолдирмасдан, тезда мутахассисга мурожаат қилиш орқали кўриш қобилиятини асраб қолиш мумкин. Замонавий даволаш усуллари ва эҳтиёт чораларига риоя қилиш орқали кўплаб кўз муаммоларининг олдини олиш мумкин.