Кўкалдош мадрасаси Ўзбекистоннинг тарихий обидалари орасида алоҳида ўрин тутадиган мадрасалардан бири ҳисобланади. Бу муҳташам бино Тошкент шаҳрининг ўтмишини акс эттирувчи ва ўзининг ўзига хос меъморий тузилиши билан ажралиб турувчи ноёб меъморий ёдгорликдир. Кўкалдош мадрасаси ХВИ асрда, Тошкентнинг ижтимоий ва маданий ҳаёти жадал ривожланиб бораётган даврда қурилган. Бу мадрасанинг аҳамияти унинг фақатгина илмий ва диний марказ бўлганида эмас, балки тарихий ўтмиш ва ўз даврининг маданий ҳаётини ўзида акс эттирган бир муассаса сифатида ҳам аҳамиятлидир.
|
Кўкалдош мадрасаси
|
|
 |
|
| Кўкалдош мадрасаси | |
| Мамлакат |  Ўзбекистон |
| Ҳудуд | Тошкент |
| Манзил | Чорсу майдони, Навоий кўчаси, 46-уй |
| Мактаб йўналиши | сунний |
| Мулкдор | Давлат мулки. Тошкент шаҳар Маданий мерос бошқармаси оператив бошқарув ҳуқуқи асосида. |
| Мадраса тури | Катта |
| Меъморий услуб | Ислом меъморчилиги |
| Бинокорлик ташаббускори | Қулбобо кўкалдош ёки Дарвешхон |
| Ҳомийлар | Қулбобо кўкалдош ёки Дарвешхон |
| Бинокорлик | 1568-йил—1569-йиллар |
| Мақоми | Давлат ҳимоясида |
| Ҳолати | Ўрта махсус ислом билим юрти |
| Умумий майдони | 62,7x44,9 метр |
| Бино майдони | {{{Бино майдони}}} |
| Ҳужралар сони | 38 |
Қурилиш тарихи
Кўкалдош мадрасаси ХВИ асрда, Шайбонийлар даврида барпо этилган. У вақтнинг нуфузли амалдорларидан бири бўлган, Баракхоннинг яқин кишиларидан ҳисобланган Кўкалдош исмли амир томонидан қурилган. “Кўкалдош” сўзи туркий тилдан таржима қилинганда “қўкалдош” яъни «ака-ука» маъносини беради. Бу исмнинг қўлланилиши, мадрасанинг қурилишида Баракхон ва Кўкалдош ўртасидаги яқин муносабатни англатади.
Мадраса қурилиши 1551-1575 йиллар орасида амалга оширилган. Бу даврда Шайбонийлар давлатининг пойтахти Бухоро бўлса-да, Тошкент ҳам иқтисодий ва маданий жиҳатдан катта аҳамият касб этган шаҳарлардан бири эди. Шаҳар ўша даврнинг йирик илмий ва диний марказларидан бири ҳисобланган ва бу ерда кўплаб олимлар, уламолар фаолият юритган. Кўкалдош мадрасаси шундай олимлар ва талабалар учун билим маскани вазифасини бажарган.
Меъморий тузилиши
Кўкалдош мадрасаси ўша даврнинг анъанавий ўзбек меъморчилиги намуналаридан биридир. Бинонинг тузилишида турли меъморий услублар уйғунлашган бўлиб, у шаҳар меъморчилигининг асосий элементларини ўз ичига олади. Мадраса тўртбурчак шаклда қурилган бўлиб, унинг марказида катта ҳовли жойлашган. Ҳовлининг атрофи эса дарс хоналари, ҳужралар ва масжид билан ўралган. Бу турдаги архитектура “мадраса ҳовлиси” деб аталиб, Ўзбекистон мадрасаларининг классик тузилишини акс эттиради.
Мадрасанинг асосий кириш қисми катта дарвозахонадан иборат бўлиб, бу дарвозахона ўймакор нақшлар ва ганчкор услубида безатилган. Кўкалдош мадрасасининг ташқи кўринишидаги асосий элементлардан бири бу миноралардир. Бино икки қаватли бўлиб, ҳар бир қаватда талабалар яшаши учун ҳужралар жойлашган. Ҳар бир ҳужра эшиги боғ билан қопланган ва ўртада ҳаво айланиши учун деразалар мавжуд. Бу эса мадрасанинг ички қисмларида ҳам ҳарорат мувозанатини сақлашга ёрдам берган.
Мадрасада ғиштлардан ясалган мураккаб нақшлар, ганч ўймакорлиги ва яшил, кўк рангларда ишланган нақшлар асосий ўринни эгаллайди. Айниқса, бинонинг ғарқ этилган миноралари ва эшик олдидаги пештоқлар ўша даврнинг меъморий санъатининг энг яхши намуналари сифатида эътироф этилади.
Кўкалдош мадрасасининг ижтимоий роли
Кўкалдош мадрасаси Тошкентнинг ижтимоий ҳаётида катта ўрин эгаллаган. Бу ерда фақатгина илмий ва диний таълим берилиб қолмай, балки турли муҳим ижтимоий масалалар муҳокама қилинган. Мадрасада Қуръон илми, фиқҳ, ҳадис, мантиқ, фалсафа ва бошқа шариат илмлари ўқитилган. Бу ерда ўша даврнинг машҳур олимлари ва уламолари дарс берган бўлиб, кўплаб йигитлар шу ерда таълим олиб, дунёқарашларини кенгайтиришган.
Бундан ташқари, Кўкалдош мадрасаси маълум вақт мобайнида Тошкент шаҳри ва атрофидаги ҳудудларда содир бўлган турли ижтимоий, диний ва маданий масалаларни ҳал қилиш учун ҳам йиғилиш маскани бўлган. Бу ерда нафақат таълим, балки турли маросимлар ва тадбирлар ҳам ўтказилган. Шунингдек, мадраса масжиди шаҳарликлар учун жума намозлари ва бошқа ибодатларни адо этиш учун муҳим маскан бўлиб хизмат қилган.
Мадрасанинг замонавий даврдаги аҳволи
Бугунги кунга келиб, Кўкалдош мадрасаси Ўзбекистоннинг миллий ва диний мероси сифатида сақланиб қолмоқда. Ўзбекистон Республикаси маданий мерос обидаларини асраш бўйича амалга оширилаётган саъй-ҳаракатлар доирасида, Кўкалдош мадрасасига ҳам алоҳида эътибор қаратилган. Мадрасанинг эски қисми 20-асрда таъмирланган бўлса-да, ўтган асрларда баъзи қисмлари жиддий зарар кўрган. 1980-йилларда ҳамда 2000-йиллар бошида амалга оширилган таъмир ишлари натижасида бино ўз асл ҳолатига келтирилди ва ҳозирда у нафақат туристлар, балки Тошкент аҳолиси учун ҳам маънавий ёдгорлик сифатида очиқдир.
Бугунги кунда мадрасада турли маърифий ва маданий тадбирлар ўтказилмоқда. Кўкалдош мадрасаси туризм марказларидан бири сифатида хизмат қилмоқда ва Ўзбекистон маданий меросининг ажралмас қисми ҳисобланади. Ўзбекистоннинг халқаро миқёсда ўз маданиятини танитиш ва туризмни ривожлантириш борасидаги дастурларида Кўкалдош мадрасаси каби тарихий обидаларнинг аҳамияти катта.
Кўкалдош мадрасасининг маданий ва илмий аҳамияти
Кўкалдош мадрасаси йиллар давомида нафақат илмий ва диний билим берувчи маскан бўлган, балки маданий аҳамиятини ҳам сақлаб қолган. У ерда олиб борилган таълим ва ўтказилган тадбирлар натижасида Тошкент ва умуман Ўзбекистонда илм-фан ва маданият ривожланган. Кўкалдош мадрасаси ўз даврининг йирик илмий марказларидан бири бўлиб, Ўзбекистон ва Марказий Осиёда ислом илмлари ва шарқ фалсафаси тараққиётига ҳисса қўшган. Ҳозирги кунда мадраса қадимги илмий анъаналарни сақлаб қолган ҳолда, замонавий даврга мослаштирилган билим ва маданият маркази сифатида қайта жонлантирилмоқда.
Хулоса
Кўкалдош мадрасаси Тошкент шаҳрининг тарихий, маданий ва илмий меросларидан бири бўлиб, ўтмишдаги юксак меъморчилик санъати ва диний билим ўчоқларининг ёрқин намунасидир. Бу мадраса Ўзбекистондаги кўплаб тарихий обидалар қаторида давлат ҳимоясига олинган бўлиб, ўзининг маданий ва тарихий қадрини бугунги кунгача сақлаб келмоқда. Кўкалдош мадрасасининг ҳар бир девори, ҳар бир ҳужраси ва ғиштидан ўтмиш нафасини сезиш мумкин. Бу мадраса тарихга ҳурмат билан қараш ва келажак авлодлар учун маданий меросни сақлаш борасида муҳим аҳамият касб этади.
Бу мадраса тарихимиз ва маданиятимизнинг ажралмас қисми бўлиб қолади ва узоқ йиллар давомида Ўзбекистон халқининг маънавий мероси сифатида эъзозланади.