Марс, Қуёш тизимидаги тўртинчи сайёра, узоқ вақтдан бери инсониятни ўзига жалб қилиб келмоқда. «Қизил сайёра» деб номланган бу сайёра, юзасининг қизил тусли кўриниши туфайли шундай аталади. Қизил ранг асосан темир оксиди (руст) туфайли пайдо бўлган. Қуёш тизимининг энг қизиқарли ва тадқиқотга бой сайёраларидан бири ҳисобланган Марс, ўзининг табиий шароитлари, иқлими ва потентсиал ҳаёт белгиларини ўрганиш учун олимларни жалб этади.
 |
|
| Марс. | |
| Меҳвар таснифи | |
|---|---|
| Катта ярим ўқи | 227,936,637 км 1.52366231 АБ |
| Периметри | 1,429,000,000 км 9.553 АБ |
| Экксентриситети | 0.09341233 |
| Перигелий | 206,644,545 км 1.38133346 АБ |
| Афелий | 249,228,730 км 1.66599116 АБ |
| Сидерик даври | 686.9600 кун (1.8808 Ер йили) |
| Синодик даври | 779.96 кун (2.135 Ер йили) |
| Ўртача орбитал тезлиги | 24.077 км/сония |
| Энг катта орбитал тезлиги | 26.499 км/сония |
| Энг кичик орбитал тезлиги | 21.972 км/сония |
| Чекинниш | 1.85061° (5.65° (Қуёш экваторига нисбатан)) |
| Орбитал тугун узунлиги | 49.57854° |
| Перигелий аргументи | 286.46230° |
| Табиий йўлдошлари сони | 2 |
| Қуёшдан узоқлик масофаси | 1.52 АБ |
| Физик тасниф | |
| Экваторининг диаметри | 6,804.9 км (0.533 Ер) |
| Қутбий диаметри | 6,754.8 км (0.531 Ер) |
| Сиқиқлиги | 0.00736 |
| Майдони | 144,798,465 км2 (0.284 Ер) |
| Ҳажми | 1.6318×1011 км3 (0.151 Ер) |
| Массаси | 6.4185×1023 кг (0.107 Ер) |
| Зичлик | 3.934 г/см3 |
| Тортиш кучи (екваторда) | 3.69 м/с2 (0.376 g) |
| Биринчи космик тезлик | 5.027 км/с |
| Сидерик сутка | 1.025957 кун (24.622962 соат) |
| Айланиш тезлиги | 868.22 км/соат (екваторда) |
| Эклиптикага оғиш бурчағи | 25.19° |
| Ректассензия (Шимолий қутб учун) |
317.68143° (21 с 10 д 44 с) |
| Деклинатсия | 52.88650° |
| Албедо | 0.15 |
| Сиртидаги ҳарорат - мин - ўрта - макс |
133 К (−140 °C) 210 К (−63 °C) 293 К (20 °C) |
| Атмосфера таснифи | |
| Атмосфера босими | 0.7–0.9 кПа |
| Карбонат ангидрид | 95.32 % |
| Азот | 2.7 % |
| Аргон | 1.6 % |
| Кислород | 0.13 % |
| Углерод монооксиди | 0.07 % |
| Сув буғи | 0.03 % |
| Азот оксиди | 0.01 % |
| Неон | 0.00025 % |
| Криптон | 0.00003 % |
| Ксенон | 0.000008 % |
| Озон | 0.000003 % |
| Метан | 0.00000105 % |
.svg){kind=small}
Марснинг Асосий Хусусиятлари
Марс Ерга қараганда кичикроқ бўлиб, унинг диаметри тахминан 6,779 километрни ташкил этади, бу Ерникидан икки баравар кичикдир. Унинг массасининг ҳам атиги 10 фоизи Ер массасига тенг. Қуёшга бўлган масофаси 227 миллион километрни ташкил этиб, бу Ерникидан узоқроқ. Марсда бир йил (Қуёш атрофида тўлиқ айланиш) 687 Ер кунига тенг бўлса, бир кун эса 24 соат 37 дақиқа давом этади.
Марснинг иқлими совуқ ва қуруқ. Унинг ўртача ҳарорати -60 °К атрофида бўлиб, энг совуқ жойларда ҳарорат -125 °К гача пасайиши мумкин, иссиқроқ жойларда эса +20 °К га етиши мумкин. Атмосфераси асосан карбонат ангидрид (КО₂)дан иборат бўлиб, унда кислород жуда кам (тахминан 0,13%).
Марснинг Юзаси ва Тоғ-Тизмалар
Марс сайёрасининг юзаси геологик хилма-хил ва қизиқарли тузилмаларни ўз ичига олади. Унинг шимолий ҳудудлари нисбатан силлиқ, жанубий ҳудудлари эса кўпроқ кратерлар билан қопланган. Марсда қуйидаги йирик табиий тузилмалар бор:
- Олймпус Монс: Қуёш тизимидаги энг катта вулқон бўлиб, унинг баландлиги 21 километрга етади. Бу вулқон Эверест тоғидан уч баравар баланд.
- Валлес Маринерис: Марс юзасидаги улкан даралар тизими бўлиб, унинг узунлиги 4,000 километрни, чуқурлиги эса 7 километрни ташкил этади. Бу Ердаги Буюк Канён билан солиштирилганда 10 баравар катта.
- Тҳарсис тоғ тизими: Марснинг йирик вулқонлари жамланган ҳудуд бўлиб, бу ерда Олймпус Монсдан ташқари бошқа катта вулқонлар ҳам жойлашган.
Сувнинг Излари ва Потентсиал Ҳаёт
Марсда ҳаёт бор-йўқлиги – астрономия оламидаги энг катта саволлардан биридир. Сайёранинг қадимги геологик тарихида сув бўлганига оид кўплаб далиллар топилган. Марснинг қутбий ҳудудларида муз шаклида сув захиралари мавжудлиги исботланган. Шунингдек, Марснинг баъзи жойларида эски дарё йўллари, кўллар ва ҳатто океанларга оид излар аниқланган.
НАСА ва бошқа космик агентликларнинг кўплаб миссиялари бу маълумотларни тасдиқлашга ёрдам берди. Масалан, НАСАнинг Куриоситй ва Персеверансе роверлари Марс юзасини ўрганиб, минераллар ва кимёвий моддаларда сувнинг изларини аниқлади. Агар Марсда ҳаёт мавжуд бўлган бўлса, у фақат микроорганизмлар даражасида бўлган бўлиши эҳтимол.
Марснинг Табиий Йўлдошлари
Марснинг иккита табиий йўлдоши бор: Пҳобос ва Деимос. Улар кичик ва нотекис шаклда бўлиб, астероидлардан келиб чиққан деган тахмин бор. Пҳобос Марсга жуда яқин бўлиб, унинг юзасидан фақат 6,000 километр узоқликда айланишини давом эттиради. Олимлар бу йўлдошлар келажакдаги космик миссиялар учун идеал база бўлиши мумкинлигини ўрганмоқда.
Марсга Парвозлар ва Миссиялар
Марсни ўрганишга қаратилган дастлабки миссиялар 20-асрнинг ўрталарида бошланди. Бугунги кунда Марсга юборилган миссиялар қуйидагиларни ўз ичига олади:
- НАСА: Викинг-1 ва Викинг-2 (1976 йилда муваффақиятли қўнган биринчи аппаратлар), Куриоситй, Персеверансе каби роверлар, шунингдек, Марс орбитида ишлаётган Марс Реконнаиссансе Орбитер.
- ЭСА (Европа Космик Агентлиги): Марс Эхпресс ва ТГО (Трасе Гас Орбитер) каби миссиялар.
- Ҳиндистон Космик Тадқиқот Ташкилоти (ИСРО): Марс Орбитер Миссион (Мангаляан).
- Хитой: Тианвен-1 миссияси билан 2021 йилда Марс орбитасига кирган ва роверни муваффақиятли қўндирган.
Марсга инсон миссияси бўйича ҳам катта режалар мавжуд. НАСА ва СпасеХ каби ташкилотлар келгуси 10-20 йил ичида Марсга одам юборишни мақсад қилган.
Келажакдаги Тадқиқотлар ва Колонизатсия
Марсни колонизатсия қилиш ғояси кўплаб илмий фантастика асарларида кўтарилган, аммо ҳозирда бу мавзу илмий ҳақиқатга яқинлашмоқда. Марсдаги табиий ресурсларни ўрганиш ва улардан фойдаланиш, сайёра шароитларига мос келадиган яшаш жойларини яратиш бўйича тадқиқотлар давом этмоқда.
Элон Маскнинг СпасеХ компанияси Марсга одам юбориш ва колониялар ташкил этиш бўйича катта лойиҳаларни амалга оширишни режалаштирган. Ушбу режалар Ерда мавжуд бўлган ресурсларнинг чекланганлиги ва инсониятнинг узоқ муддатли омон қолиши учун янги яшаш жойларини топиш зарурияти билан боғлиқ.
Хулоса
Марс инсоният учун энг катта илмий саргузаштлар ва тадқиқот манбаларидан бири бўлиб қолмоқда. Унинг геологияси, атмосфераси ва тарихини ўрганиш, нафақат Қуёш тизимини яхшироқ тушунишга ёрдам беради, балки бизни келажакда бошқа сайёраларда яшашга тайёрлайди. Шу боис, Марсни тадқиқ қилишнинг аҳамияти йилдан-йилга ошиб бормоқда. Бу қизил сайёра фақатгина астрономлар учун эмас, балки бутун инсоният учун умид ва илҳом манбаи бўлиб қолмоқда.