Мелатонин инсон организмида ишлаб чиқариладиган табиий гормон бўлиб, у асосан уйқу ва уйғоқлик сиклини тартибга солишда муҳим рол ўйнайди. Бу гормон эпифиз безида, яъни мия марказида жойлашган майда безда ишлаб чиқарилади. Мелатонин гормони одатда “уйқу гормони” деб аталади, чунки у кечаси, қоронғилик тушганда кўп миқдорда ажралиб чиқади ва организмни ухлаб қолишга тайёрлайди. Ушбу мақолада мелатонин гормонининг вазифалари, қандай омиллар унинг ишлаб чиқарилишига таъсир қилиши, организмга фойдалари ва унга оид муҳим илмий фактлар ҳақида батафсил маълумот берилади.
Мелатониннинг асосий вазифалари
Мелатонин асосан сиркад ритмлар, яъни инсон организмининг ички биологик соатини тартибга солишда иштирок этади. Сиркад ритм бизнинг 24 соатлик кун тартибимизга мос равишда ишлайди ва мелатонин айнан шу ритмни бошқаришда асосий ролда туради. Қоронғилик тушиши билан кўз тўр пардасидаги ёруғликни сезувчи ҳужайралар мияга сигнал юборади ва бу сигнал эпифиз безига мелатонин ишлаб чиқаришни бошлаш ҳақида буйруқ беради. Шундай қилиб, танада ухлаб қолиш учун зарур бўлган ҳолат юзага келади. Тонг отиши билан эса ёруғлик мия орқали эпифиз безига сигнал юбориб, мелатонин ишлаб чиқарилишини тўхтатади, организм уйғониш ҳолатига қайтади.
Мелатониннинг яна бир муҳим функсияси бу организмнинг антиоксидант ҳимоя тизимида қатнашишидир. У эркин радикалларни нейтраллаштиришда иштирок этади ва шу орқали ҳужайраларнинг қариш жараёнини секинлаштиради. Бундан ташқари, мелатонин иммун тизимининг фаолиятини ҳам қўллаб-қувватлайди, вирус ва бактерияларга қарши курашишда ёрдам беради. Тадқиқотлар шуни кўрсатадики, мелатонин гормони яллиғланишга қарши таъсирга эга бўлиб, юрак-қон томир касалликлари, саратон ва неврологик муаммолар хавфини камайтиришга ёрдам беради.
Мелатонин ишлаб чиқарилишига таъсир қилувчи омиллар
Мелатонин ишлаб чиқарилиши организмда биологик соатнинг тўғри ишлашига боғлиқ бўлиб, бир нечта ташқи ва ички омиллар бу жараёнга таъсир кўрсатади. Энг асосий омил бу ёруғлик ва қоронғиликдир. Табиий кун тартибига зид равишда кечаси ёрқин чироқлар остида узоқ вақт қолиш ёки телефонга, телевизорга қараш мелатонин ишлаб чиқарилишини пасайтиради. Айниқса, кўк нур чиқарувчи экранлар (смартфон, компютер, телевизор) эпифиз безининг фаолиятини сусайтиради ва бу уйқу сифатини ёмонлаштиради.
Шунингдек, одамнинг ёши ҳам муҳим рол ўйнайди. Ёш улғайгани сари мелатонин ишлаб чиқарилиши камаяди. Шу сабабли ёши катта инсонлар кўпинча уйқусизликдан шикоят қилишади. Бундан ташқари, стресс, сурункали чарчоқ, нотўғри овқатланиш ва алкогол истеъмоли ҳам мелатонин даражасига салбий таъсир кўрсатади. Жетлаг, яъни вақт зонаси алмашганда юзага келадиган ҳолат, шифт ишчилари ёки тунда ишлайдиган инсонлар ҳам мелатонин ишлаб чиқарилишида мувозанат бузилишига дуч келишади.
Мелатонин қўшимчалари ва уларнинг қўлланилиши
Замонавий тиббиётда мелатонин синтетик шаклда ишлаб чиқарилиб, турли дори шаклларида (таблетка, капсула, эритма) мавжуд. Мелатонин қўшимчалари уйқу бузилиши, жетлаг, сиркад ритм муаммолари, шифт ишчилари учун уйқуни яхшилаш ва айрим неврологик ҳолатларда тавсия этилади. Уйқу билан боғлиқ энг кўп учрайдиган муаммолардан бири бу инсомния, яъни ухлай олмасликдир. Тадқиқотлар шуни кўрсатадики, мелатонин қўшимчалари уйқуга кетиш вақтини қисқартиради, уйқу сифатини яхшилайди ва эрталабки ҳолатни енгиллаштиради.
Жетлаг ҳолатида, яъни узоқ масофали парвоздан сўнг вақт зонаси ўзгарганда инсоннинг биологик соати янги вақтга мослашишда қийналади. Мелатонин бу жараёнда организмга янги вақтга тезроқ мослашишга ёрдам беради. Шунингдек, аутизм спектридаги болаларда ҳам мелатонин уйқу сифатини яхшилаш учун қўлланилади. Паркинсон касаллиги, Алтсгеймер, сурункали бош оғриғи, депрессия ҳолатларида ҳам айрим ҳолатларда мелатонин самарали бўлиши мумкин.
Бироқ мелатонин дори воситаси сифатида шифокор назоратисиз мунтазам истеъмол қилинмаслиги керак. Ҳар бир организм ўзига хос бўлиб, нотўғри дозада ёки узоқ муддат фойдаланилганда бу гормон тананинг табиий ишлаб чиқариш тизимига зарар етказиши мумкин. Шу сабабли, мелатонин қўшимчасини қабул қилишдан олдин мутахассис билан маслаҳатлашиш тавсия этилади.
Мелатониннинг саломатлик учун фойдалари
Мелатонин фақат уйқуни бошқаришда эмас, балки умумий саломатликни сақлашда ҳам муҳим аҳамиятга эга. Унинг антиоксидант хусусияти туфайли ҳужайраларни оксидловчи стрессдан ҳимоя қилишда самарали рол ўйнайди. Эркин радикаллар ҳужайралар тузилишини бузади, қаришни тезлаштиради ва турли касалликларнинг ривожланишига сабаб бўлади. Мелатонин бу зарарли молекулаларни нейтраллаштириш орқали ҳужайраларни соғлом сақлайди.
Бундан ташқари, мелатонин юрак-қон томир тизимига ижобий таъсир кўрсатади. Қон босимини меъёрда ушлаб туришда, юрак ритмини мувозанатлашда иштирок этади. Айрим тадқиқотлар шуни кўрсатадики, мелатонин юрак ишемияси ва гипертензия хавфини камайтиришда фойдали бўлиши мумкин.
Мелатонин иммун тизимини ҳам кучайтиради. Айниқса, вирусли инфексиялар, совуқ уриш, грипп мавсумларида мелатониннинг иммун тизимга ижобий таъсири сезиларли бўлади. Шунингдек, баъзи тажрибаларда мелатонин саратон ҳужайраларининг ўсишини секинлаштирувчи хусусиятга эга эканлиги кузатилган. Бу соҳа ҳали тўлиқ ўрганилмаган бўлса-да, истиқболли йўналишлардан бири сифатида баҳоланмоқда.
Табиий йўллар билан мелатонинни ошириш
Мелатонин даражасини сунъий дориларсиз ҳам табиий усуллар билан ошириш мумкин. Энг аввало, кун тартибини меъёрга келтириш керак. Ҳар куни бир вақтда ухлаш ва уйғониш организмнинг биологик соатини барқарорлаштиради. Кечки пайтда экранга қараш вақтини камайтириш, хонани қоронғи тутиш ёки илиқ чироқдан фойдаланиш мелатонин ишлаб чиқарилишини қўллаб-қувватлайди.
Овқатланиш ҳам муҳим рол ўйнайди. Мелатонин ишлаб чиқарилишида иштирок этадиган триптофан аминокислотаси тухум, ёнғоқ, балиқ, банан, жўхори, сут маҳсулотларида кўп учрайди. Шунингдек, Б6 витамини ва магний каби моддалар ҳам бу жараёнга ёрдам беради. Табиий ёруғликда кўпроқ вақт ўтказиш, айниқса эрталабки қуёш нури, тананинг сиркад ритмини тўғрилашда фойдалидир.
Машқлар ва жисмоний фаоллик ҳам мелатонин ишлаб чиқарилишига ижобий таъсир кўрсатади. Бироқ кечқурун жуда оғир машқлар уйқу сифатини ёмонлаштириши мумкин, шунинг учун жисмоний фаолликни эртароқ вақтга режалаштириш мақсадга мувофиқ бўлади.
Хулоса
Мелатонин гормони инсон саломатлиги учун муҳим рол ўйнайдиган биологик фаол моддалардан биридир. У уйқу ва уйғоқлик ритмларини бошқариш, иммун тизимини қўллаб-қувватлаш, антиоксидант ҳимоя, юрак ва асаб тизимига ижобий таъсир кўрсатиш каби кўплаб фойдали функсияларни бажаради. Мелатонин табиий равишда қоронғиликда ишлаб чиқарилади ва унинг ишлаб чиқарилиши кўп жиҳатдан бизнинг ҳаёт тарзимизга боғлиқ. Соғлом уйқуни таъминлаш ва организмнинг умумий ҳолатини яхшилаш учун мелатонин даражасини табиий усуллар билан қўллаб-қувватлаш муҳим аҳамиятга эга. Зарур ҳолатларда эса мелатонин қўшимчалари шифокор назорати остида фойдали восита бўлиши мумкин.