Дмитрий Иванович Менделеев (1834-1907) кимё фанининг ривожланишига улкан ҳисса қўшган рус олими бўлиб, унинг асосий ютуғи “Кимёвий элементлар даврий қонуни”ни кашф этишдир. Ушбу қонун замонавий кимё фанининг пойдеворини яратиб, илмий ҳамжамият томонидан катта эътирофга сазовор бўлди. Менделеев нафақат кимёгар, балки ўқитувчи, технолог ва иқтисодчи сифатида ҳам машҳур бўлиб, унинг ҳаёти ва илмий фаолияти кўплаб соҳаларга таъсир кўрсатган.
| Дмитрий Иванович Менделеев | |
|---|---|
 | |
| Туғилгани | 27-январ (8-феврал) 1834-йил Тобольск, Тобольск губернияси, Россия империяси |
| Вафоти | 20-январ (2-феврал) 1907-йил (72 ёш) Санкт-Петербург, Россия империяси |
| Истиқомат жойлари | (истиқомат жойлари) |
| Фуқаролиги | Россия империяси |
| Миллати | Россия империяси |
| Соҳаси | |
| Институтлар | (институтлар) |
| Таълими | Санкт-Петербург давлат университети |
| Академик раҳбарлари | А.А. Воскресенский |
| Машҳур шогирдлари | |
| Машҳур ишлари | Кимёвий элементлар даврий тизими |
Болалик ва Таълим
Менделеев 1834-йил 8-февралда Россиянинг Тоболск шаҳрида туғилган. Унинг оиласи илм-фан ва таълимга катта эътибор берган. Менделеевнинг отаси Иван Павлович университетда фалсафа фанидан дарс берган, онаси Мария Дмитриевна эса болаларининг тарбиясида фаол иштирок этган. Отаси 1847-йилда вафот этгач, онаси Менделеевнинг таълим олишини давом эттириш учун катта меҳнат қилган.
Менделеевнинг академик фаолияти Санкт-Петербургдаги Главнй Педагогический Институтида бошланган. У ерда у илмий изланишларга қизиқиш билдира бошлади. 1855-йилда институтни тамомлаганидан сўнг, у кимё бўйича магистр даражасини олиш учун илмий фаолиятини давом эттирди.
Илмий Фаолият
Менделеевнинг илмий фаолияти кўплаб йўналишларни қамраб олган бўлса-да, унинг энг муҳим ютуғи 1869-йилда “Кимёвий элементларнинг даврий қонуни”ни яратиш бўлди. У даврий жадвални тузиш жараёнида элементларнинг атом массаларига асосланган тизимни ишлаб чиқди. Ушбу жадвалда у ҳали кашф қилинмаган элементлар учун ҳам жой қолдирган ва уларнинг хусусиятларини олдиндан айтиб берган. Масалан, германиум, галлий ва скандий каби элементлар Менделеев томонидан башорат қилинган ва кейинчалик кашф этилган.
Даврий қонун кимё фанига чуқур таъсир кўрсатди. Бу қонун ёрдамида элементларнинг хоссаларини олдиндан билиш ва уларнинг кимёвий реактсиялардаги ўзаро таъсирлари ҳақида аниқроқ тасаввур ҳосил қилиш имконияти пайдо бўлди. Бундан ташқари, Менделеев газлар, нефт ва бошқа кимёвий бирикмаларни ўрганишда ҳам муҳим ишлар олиб борди.
Ўқитувчилик ва Жамиятдаги Роли
Менделеев илмий фаолияти билан бирга таълим соҳасида ҳам катта ишлар қилган. У узоқ йиллар давомида Санкт-Петербург университетида дарс берган ва кўплаб ёш олимларни тайёрлаган. Унинг дарслари нафақат илмий асосланган, балки тингловчиларни илҳомлантирувчи тарзда ўтилган.
Жамиятдаги фаолияти доирасида Менделеев саноатни ривожлантириш ва илмий ютуқларни амалиётга жорий этиш бўйича кўплаб лойиҳаларда иштирок этган. У нефт қазиб олиш технологиясини такомиллаштириш, қишлоқ хўжалигини модернизатсия қилиш ва савдо-саноатни ривожлантириш соҳаларида муҳим ишлар қилган.
Менделеевнинг Шахсияти ва Ҳаёт Тарзи
Дмитрий Иванович Менделеев нафақат илмий фаолияти, балки ўзининг шахсий фазилатлари билан ҳам ажралиб турган. У меҳнатсевар, тиришқоқ ва ўз ишига фидойи бўлган. Менделеевнинг доимий изланишлари ва ғайрати уни кўплаб муваффақиятларга олиб келган.
Шунингдек, унинг қизиқувчанлиги ва кенг қамровли билимлари турли соҳаларда муваффақият қозонишига ёрдам берган. У кўплаб мамлакатларга илмий сафарлар уюштирган ва хорижий олимлар билан яқиндан ҳамкорлик қилган.
Хотима ва Мерос
Менделеев 1907-йил 2-февралда вафот этди, аммо унинг илмий ишлари ҳанузгача кимё фанининг асосий қисми ҳисобланади. У яратган даврий жадвал замонавий кимё учун бебаҳо восита бўлиб қолмоқда. Бугунги кунда ҳам бутун дунёда олимлар ва талабалар Менделеевнинг ютуқларидан фойдаланмоқда.
Дмитрий Иванович Менделеев нафақат ўз даврининг, балки бутун инсоният тарихининг буюк олимларидан бири сифатида тарихда ўз ўрнини топган. Унинг ҳаёти ва фаолияти илм-фанга садоқатнинг ёрқин намунаси бўлиб, келажак авлодларга илҳом бағишлашда давом этмоқда.