Меркурий Қуёш тизимининг энг кичик ва Қуёшга энг яқин жойлашган сайёраси ҳисобланади. У ўзининг кичик ўлчами, тез айланиш даври, экстремал ҳарорати ва ноёб геологияси билан илмий тадқиқотчилар эътиборини тортади. Меркурий ҳақида турли кўп асрлик афсоналар, қадимий кузатишлар ва замонавий илмий кашфиётлар мавжуд. Қуйида ушбу ғайриоддий сайёра ҳақида кенг маълумот берилади.
|
|||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Меркурий (MESSENGER сурати) | |||||||
| Меҳвар таснифи | |||||||
| Ўртача радиус | 69 816 927 км | ||||||
| Экксентриситети | 0,20530294 | ||||||
| Айланиш даври | 87,969 сутка | ||||||
| Синодик даври | 115,88 сутка | ||||||
| Энг кичик орбитал тезлиги | 38.86 км/с | ||||||
| Ўртача орбитал тезлиги | 47.87 км/с | ||||||
| Энг катта орбитал тезлиги | 58.98 км/с | ||||||
| Чекинниш | 3,38° | ||||||
| Табиий йўлдошлар сони | 0 | ||||||
| Физик тасниф | |||||||
| Экваторнинг диаметри | 4879.4 км | ||||||
| Майдони | 7.5×107 км2 | ||||||
| Массаси | 3.302×1023 кг | ||||||
| Ўртача зичлик | 5.427 г/см3 | ||||||
| Тортиш кучи | 3.701 м/с2 | ||||||
| Айланиш даври | -58.6462 сутка | ||||||
| Эклиптикага оғиш бурчағи | 0.01° | ||||||
| Албедо | 0,10–0.12 | ||||||
| Иккинчи космик тезлик | 4,25 км/с | ||||||
| Сиртидаги Ҳарорат |
|
||||||
| (*Минимал ҳарорат булут қатламининг энг устига оид.) | |||||||
| Атмосфера таснифи | |||||||
| Атмосфера босими | Жуда паст | ||||||
| Калий | 31,7 % | ||||||
| Натрий | 24,9 % | ||||||
| Кислород | 9,5 % | ||||||
| Аргон | 7 % | ||||||
| Гелий | 5,9 % | ||||||
| М-Кислород | 5,6 % | ||||||
| Азот | 5,2 % | ||||||
| Карбон диоксиди | 3,6 % | ||||||
| Сув | 3,4 % | ||||||
| Водород | 3,2 % | ||||||
.svg){kind=small}
Меркурийнинг асосий тавсифи ва хусусиятлари
Меркурий Қуёш атрофида энг қисқа орбитал даврга эга бўлиб, бу давр атиги 88 кунни ташкил этади. Бу дегани, Меркурийда йил ерга нисбатан анча қисқа. Унинг диаметри 4,880 км, яъни Ернинг диаметридан тўрт баробар кичикроқ. Массаси эса Ернинг атиги 5,5% ини ташкил қилади.
Сайёранинг зичлиги юқори, чунки унинг марказида темир ва никелга бой бўлган катта ядроси бор. Бу Меркурийни Қуёш тизимидаги зичлиги бўйича иккинчи сайёра (Ердан кейин) қилади. Сайёра юзасининг кўп қисми тоғ жинслари ва кратерлардан иборат бўлиб, бу унинг узоқ тарихий геологик фаолиятидан далолат беради.
Орбита ва айланиш даври
Меркурий Қуёш атрофида жуда чўзинчоқ (эксентрик) орбитага эга. Шу сабабли, Қуёш Меркурий осмонида бир нуқтада турса, гоҳида бироз орқага ҳам ҳаракатлангандек туюлади. Бу ҳодиса Меркурийдаги вақтни жуда ўзига хос қилади: бир Меркурий куни (унинг ўз ўқи атрофида тўлиқ айланиш вақти) 176 Ер куни давом этади, яъни бир йили унинг бир кунидан қисқароқдир.
Иқлим ва ҳарорат фарқлари
Меркурий Қуёшга яқин жойлашгани боис унинг юзасида ҳарорат жуда экстремал даражада ўзгаради. Кундуз кунлари ҳарорат 430°К га етиши мумкин, кечаси эса -180°К гача тушади. Бу катта фарқ сайёранинг атмосферасининг йўқлиги билан изоҳланади. Атмосфера иссиқликни ушлаб қолиш ёки тарқатишга ёрдам беролмайди.
Меркурийнинг геологияси
Меркурий юзаси ўзининг кратерлари билан машҳур бўлиб, улар метеорит ва астероидларнинг урилиши натижасида ҳосил бўлган. Унинг энг катта кратери Калорис ҳовзаси бўлиб, диаметри тахминан 1,550 км га тенг. Шунингдек, Меркурийда «эскарпалар» деб аталувчи баланд ва чўзилган тоғ тизмалари мавжуд. Улар сайёра совиб, қисқарганида ҳосил бўлган.
Меркурийнинг юзасида вулқон фаолиятининг излари ҳам топилган, бу эса унинг геологик жиҳатдан узоқ вақт фаол бўлганлигини кўрсатади. Лекин бугунги кунда у «ўлган» сайёра ҳисобланади, яъни ички геологик фаолият деярли тўхтаган.
Магнетосфера ва атмосфера
Меркурий кичик бўлишига қарамасдан, ўзининг магнит майдонига эга. Бу майдон жуда заиф бўлса-да, у сайёра ядросидаги суюқ металлар ҳаракати туфайли ҳосил бўлган деб ҳисобланади.
Атмосфера деярли йўқ даражада бўлса ҳам, Меркурий атрофида жуда ингичка газ қатлами (экзосфера) мавжуд. У асосан гелий, водород, кислород ва бошқа из элементлардан иборат. Бу газлар Қуёш шамоли ва метеорит урилишлари натижасида юзага келади.
Тадқиқотлар ва кашфиётлар
Меркурийни тадқиқ қилиш инсоният учун ҳар доим қийин бўлиб келган, чунки у Қуёшга жуда яқин жойлашган ва бу кузатувларни мураккаблаштиради. Шу сабабли, Меркурий ҳақида дастлабки маълумотлар асосан Ердан кузатилган. Кейинчалик космик миссиялар орқали янги маълумотлар олинди:
- Маринер 10 (1974-1975): Бу Меркурийни яқин масофадан ўрганиш учун учирилган илк космик аппарат бўлиб, сайёра юзасининг 45% ини хариталади.
- МЕССЕНГЕР (2004-2015): Бу аппарат Меркурий орбитасига кирган илк космик зонд бўлиб, сайёра ҳақидаги билимларимизни сезиларли даражада оширди. У сайёранинг кимёвий таркиби, юзаси ва магнит майдони ҳақида қимматли маълумотлар йиғди.
- БепиКоломбо (2018-йилда учирилган): Европа ва Япониянинг қўшма миссияси бўлиб, ҳозирда Меркурийга етиб бориш йўлида. Унинг вазифаси – сайёрани янада батафсил ўрганиш.
Меркурийнинг қадимий маданият ва афсоналардаги ўрни
Меркурий номи Рим мифологиясидаги хабарчи худо – Меркурийнинг номи билан аталган. Бу худо тезлиги ва ақл-заковат рамзи бўлган. Қадимда Меркурийни кузатган астрономлар унинг тез ҳаракатланишини ҳайрат билан таърифлаганлар. Шарқ маданиятида эса Меркурий (Уторид) илмлар ва зиё сайёраси сифатида танилган.
Хулоса
Меркурий Қуёш тизимининг ўзига хос сирли ва қизиқарли сайёраси бўлиб, у ҳақида ҳали ҳам кўп нарса ўрганилмаган. Унинг кичик ўлчами ва Қуёшга яқинлиги туфайли Меркурий илмий тадқиқотлар учун ноёб обект бўлиб қолмоқда. Илғор технологиялар ёрдамида Меркурий ҳақидаги билимларимиз йилдан йилга кенгаймоқда ва у Қуёш тизимининг шаклланиши ва эволютсияси ҳақидаги сирларни очишда муҳим калит ҳисобланади.