Нептун — Қуёш тизимидаги саккизинчи ва энг узоқ сайёра бўлиб, у ўзининг кўк рангли қиёфаси, кучли шамоллари ва сирли атмосфераси билан машҳур. Нептун Қуёш тизимидаги энг совуқ ва энг ғайриоддий газ гигантларидан бири бўлиб, у ҳақида кўплаб сирлар мавжуд. Ушбу мақолада Нептуннинг физик хусусиятлари, унинг ҳалқалари ва йўлдошлари, шунингдек, сайёрани ўрганиш тарихи ҳақида батафсил маълумот берилади.
Нептун
.svg){kind=small}
|
|||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Сайёра | |||||||||||||||||||||
Нептун, Voyager-2 (1989), ранглар 2023 тадқиқотига мослаштирилган[1]
|
|||||||||||||||||||||
| Кашф этилиш | |||||||||||||||||||||
| Кашф этганлар | Урб(е)н Ле Веррие[2], Жон К. Адамс[2], Иоганн Галле[2], Гейнрих Л. д’Аррест | ||||||||||||||||||||
| Жой | Берлин, Германия | ||||||||||||||||||||
| Сана | 23 сентябр 1846[3] | ||||||||||||||||||||
| Аниқлаш усули | Ҳисоблаш | ||||||||||||||||||||
| Орбита хусусиятлари | |||||||||||||||||||||
| Перигелий | 4 452 940 833 км 29,76607 а.е. |
||||||||||||||||||||
| Афелий | 4 553 946 490 км 30,44125 а.е. |
||||||||||||||||||||
| Катта ярим ўқ (a) | 4 503 443 661 км 30,10366 а.е. |
||||||||||||||||||||
| Эксцентриситет (e) | 0,011214269 | ||||||||||||||||||||
| Сидерик давр | 60 190,03 кун 164,79 йил |
||||||||||||||||||||
| Синодик давр | 367,49 кун[6] | ||||||||||||||||||||
| Орбитал тезлик | 5,4349 км/с 19 566 км/соат |
||||||||||||||||||||
| Ўртача аномалия | 267,767281° | ||||||||||||||||||||
| Орбита мойиллиги (i) | 1,767975° 6,43° Қуёш экваториалига |
||||||||||||||||||||
| Кўтарилиш тугуни (Ω) | 131,794310° | ||||||||||||||||||||
| Перигелий аргументи (ω) | 265,646853° | ||||||||||||||||||||
| Марказий масса | Қуёш | ||||||||||||||||||||
| Ёлдошлар | 16 | ||||||||||||||||||||
| Жисмоний хусусиятлар | |||||||||||||||||||||
| Поляр сиқилиш | 0,0171 ± 0,0013 | ||||||||||||||||||||
| Экваториал радиус | 24 764 ± 15 км | ||||||||||||||||||||
| Поляр радиус | 24 341 ± 30 км | ||||||||||||||||||||
| Ўртача радиус | 24 622 ± 19 км | ||||||||||||||||||||
| Сатҳ майдони (S) | 7,6408×109 км² | ||||||||||||||||||||
| Ҳажм (V) | 6,254×1013 км³ | ||||||||||||||||||||
| Масса (m) | 1,02409×1026 кг 17 147 Ер массаси |
||||||||||||||||||||
| Зичлик (ρ) | 1,638 г/см³ | ||||||||||||||||||||
| Эркин тушиш тезл. (g) | 11,15 м/с² (1,14 g) | ||||||||||||||||||||
| Иккинчи космик тезлик | 23,5 км/с | ||||||||||||||||||||
| Экваториал айланиш тезлиги | 2,68 км/с 9 648 км/соат |
||||||||||||||||||||
| Айланиш даври (T) | 0,6653 кун 15 соат 57 мин 59 с |
||||||||||||||||||||
| Айланиш ўқи мойиллиги | 28,32° | ||||||||||||||||||||
| Шимолий ректасенция (α) | 19h 57m 20s | ||||||||||||||||||||
| Шимолий деклинация (δ) | 42,950° | ||||||||||||||||||||
| Албедо | 0,29 (Bond) 0,41 (геом.) |
||||||||||||||||||||
| Кўринадиган ёруғлик | 8,0 – 7,78[6] | ||||||||||||||||||||
| Бурчак диаметри | 2,2″ – 2,4″ | ||||||||||||||||||||
| Температура | |||||||||||||||||||||
| 1 бар | 72 K (~ −200 °C) | ||||||||||||||||||||
| 0,1 бар (тропопауза) | 55 K | ||||||||||||||||||||
| Атмосфера | |||||||||||||||||||||
Таркиби:
|
|||||||||||||||||||||
Нептуннинг Тузилиши ва Хусусиятлари
Нептун диаметри бўйича Қуёш тизимидаги тўртинчи, массаси бўйича эса учинчи йирик сайёрадир. Унинг диаметри тахминан 49,244 километрни, массаси эса Ер массасидан 17 марта каттароқни ташкил этади. Сайёра асосан газ ва муздан ташкил топган бўлиб, ички қисми водород, гелий ва метан билан бойитилган.
Тузилиши уч қисмга бўлинади:
- Марказий ядро: Сув, аммиак, ва тошлардан ташкил топган зич ядро мавжуд.
- Ўрта қисм: Бу муз ва суюқликдан иборат қават бўлиб, Нептуннинг массасининг асосий қисмини ташкил қилади.
- Атмосфера: Сайёранинг энг ташқи қисми асосан водород, гелий ва оз миқдордаги метандан иборат бўлиб, айнан метан Нептунга ўзининг кўк рангини беради.
Нептун Қуёшдан жуда узоқда жойлашганлиги сабабли унинг сиртида Қуёш нури жуда заиф бўлади. Шунга қарамай, Нептуннинг ўзидан чиқадиган иссиқлик миқдори Қуёшдан келадиган иссиқликдан кўра кўпроқдир. Бу сайёранинг ички қисми ҳали ҳам иссиқлик чиқараётганини англатади.
Ҳарорат ва шамоллар
Нептуннинг сирт ҳарорати ўртача -214°К ни ташкил этади, бу эса уни Қуёш тизимидаги энг совуқ сайёралардан бирига айлантиради. Сайёра атмосферасида шамоллар тезлиги соатига 2,000 километрга етиши мумкин. Бу Қуёш тизимидаги энг кучли шамоллар ҳисобланади.
Нептуннинг Ҳалқалари
Нептуннинг ҳалқалари 1980-йилларда кашф этилган бўлиб, улар Қуёш тизимидаги бошқа ҳалқаларга нисбатан анча нозик ва қорамтир рангга эга. Ушбу ҳалқалар асосан муз ва чангдан ташкил топган бўлиб, таркибида органик моддалар ҳам мавжуд. Ҳалқалар сони тўрттадан олтитагача деб тахмин қилинади.
Ҳалқаларнинг энг қизиғи — улар нотекис тақсимланган бўлиб, баъзи қисмларида ҳалқалар ўта зич, бошқа қисмларида эса жуда юпқа кўринади. Бу нотекислик Нептуннинг йўлдошлари билан гравитатсион ўзаро таъсир натижасида юзага келган бўлиши мумкин.
Нептуннинг Йўлдошлари
Нептуннинг ҳозиргача 14 та йўлдоши аниқланган. Уларнинг энг каттаси Тритон бўлиб, у Қуёш тизимида энг қизиқарли табиий йўлдошлардан бири ҳисобланади. Қуйида Нептуннинг муҳим йўлдошлари ҳақида батафсил маълумот берилади:
- Тритон:
- Тритон Қуёш тизимидаги ягона йирик йўлдош бўлиб, у Нептун атрофида тескари йўналишда айланади. Бу унинг Нептуннинг табиий шаклланиш жараёнида эмас, балки бошқа бир жойдан «тутиб олинганини» англатади.
- Тритоннинг юзаси муз билан қопланган бўлиб, унинг остида суюқ океанлар мавжуд бўлиши мумкин.
- Тритон юзасида криовулканлар (музли вулканлар) фаолият кўрсатмоқда. Бу жараёнлар метан ва бошқа газларни чиқаради.
- Нереид:
- Бу Нептуннинг энг узоқ масофада жойлашган йўлдошларидан бири бўлиб, унинг орбитаси жуда эллиптикдир.
- Протеус:
- Протеус Нептуннинг катта йўлдошлардан бири бўлиб, у ғайриоддий ясси шаклга эга. Унинг юзаси кратерлар билан қопланган.
Нептуннинг Айланма Хусусиятлари
Нептуннинг Қуёш атрофидаги бир марта тўлиқ айланиши тахминан 165 Ер йилига тенг. Сайёранинг ўз ўқи атрофида айланиши эса жуда тез — бир кун атиги 16 соат давом этади. Ушбу тез айланиш сайёранинг экватори атрофида газ ва булутларнинг кучли айланишига олиб келади.
Нептунни Ўрганиш Тарихи
Нептун 1846-йилда математик ҳисоб-китоблар ёрдамида кашф қилинган бўлиб, бу сайёра инсон томонидан телескоп ёрдамида эмас, балки илмий прогноз асосида топилган биринчи сайёра ҳисобланади. Франтсуз астрономи Урбаин Ле Верриер ва британиялик астроном Жон Адамс мустақил равишда Нептуннинг мавжудлигини тахмин қилиб, унинг жойлашувини аниқладилар.
Нептун ҳақида тўлиқроқ маълумот эса НАСАнинг Воягер 2 космик кемаси томонидан 1989-йилда олинган. Воягер 2 сайёранинг яқинидан учиб ўтиб, унинг ҳалқалари, йўлдошлари ва атмосфераси ҳақида муҳим маълумотларни тақдим этди.
Келажакдаги Миссиялар
Нептунни ўрганиш бўйича янги миссиялар ҳозирча режалаштирилиш босқичида. Олимлар Нептуннинг атмосфераси, ҳалқалари ва Тритон каби йўлдошларида эҳтимолий ҳаёт изларини ўрганишни мақсад қилган. Нептуннинг ғайриоддий хусусиятлари келажакда янада чуқурроқ ўрганилади, чунки у Қуёш тизимидаги кўплаб илмий саволларга жавоб бера оладиган объэктдир.
Хулоса
Нептун Қуёш тизимидаги энг сирли ва ўрганишга арзийдиган сайёралардан биридир. Унинг ғаройиб атмосфераси, кучли шамоллари ва Тритон каби ноёб йўлдошлари олимлар учун катта қизиқиш уйғотади. Нептунни ўрганиш орқали биз нафақат Қуёш тизимидаги бошқа сайёралар ҳақида, балки бутун оламнинг шаклланиши ва ривожланиши ҳақида ҳам янги билимларга эга бўламиз.