Ошқозон ости бези (лотинча: панкреас) инсон танасидаги муҳим ички аъзолардан бири бўлиб, у қорин бўшлиғининг юқори қисмида, ошқозоннинг орқасида жойлашган. Унинг узунлиги тахминан 15–25 см, оғирлиги эса ўртача 70–100 граммни ташкил этади. У бош, тана ва дум қисмларидан иборат. Ошқозон ости бези ўнг томонда жойлашган кенг қисми «бош», ўрта қисми «тана», чап томонга қараган нозик уч қисми эса «дум» деб аталади. Ушбу аъзо ҳазм қилиш тизими ва эндокрин тизим фаолиятида муҳим рол ўйнайди.
Ошқозон ости безининг икки томонлама вазифаси
Ошқозон ости бези икки хил вазифани бажаради: экзокрин ва эндокрин. Экзокрин вазифаси ҳазм қилиш жараёнида иштирок этиш бўлиб, бу бези овқат ҳазм қилиш ферментларини ишлаб чиқаради. Ушбу ферментлар ошқозондан чиққан овқатни ичакларда парчалашга ёрдам беради. Асосан трипсин, амилаза, липаза каби ферментлар ишлаб чиқарилади. Трипсин оқсилларни, амилаза углеводларни, липаза эса ёғларни парчалашга хизмат қилади.
Эндокрин вазифаси эса гормонлар ишлаб чиқариш билан боғлиқ. Ушбу бези Лангерҳанс оролчалари деб аталувчи ҳужайра гуруҳларидан иборат бўлиб, улар организмдаги қанд миқдорини тартибга солувчи асосий гормон — инсулинни ишлаб чиқаради. Бундан ташқари, глюкагон ва соматостатин каби бошқа гормонлар ҳам ишлаб чиқарилади. Инсулин қондаги глюкоза миқдорини пасайтиради, глюкагон эса уни оширади. Шундай қилиб, ошқозон ости бези қондаги шакар миқдорини мувозанатда ушлаб туришга ёрдам беради.
Ошқозон ости безининг аҳамияти
Ошқозон ости бези организмда икки асосий тизимга — ҳазм қилиш тизими ва гормонал бошқарув тизимига хизмат қилади. Унинг ферментлари озиқ-овқат моддаларини парчалайди, шунинг учун бу бези нормал фаолият кўрсатмаса, овқат тўлиқ ҳазм бўлмайди, бу эса ичак фаолиятининг бузилишига, организмда тўқималарнинг етарли озиқланишига тўсқинлик қилади. Эндокрин фаолиятдаги бузилиш эса қандли диабет каби хавфли касалликларга олиб келади.
Ошқозон ости бези билан боғлиқ касалликлар
Ушбу аъзода юзага келадиган касалликлар орасида энг кенг тарқалганлари: панкреатит, қандли диабет, ошқозон ости бези ўсмалари (шу жумладан, рак) ва фермент этишмовчилиги ҳисобланади.
Панкреатит — ошқозон ости безининг яллиғланишидир. Бу касаллик ўткир ёки сурункали шаклда кечиши мумкин. Ўткир панкреатит кўпинча оғир оғриқ, кўнгил айниши, қайт қилиш, иситма билан бошланади. Сурункали шаклида эса аста-секин без тўқимаси зарарланиб, унинг функсияси пасаяди. Панкреатитнинг асосий сабаблари спиртли ичимликлар истеъмоли, нотўғри овқатланиш, сафро йўлларидаги тошлар, айрим дорилар ва генетик омиллар бўлиши мумкин.
Қандли диабет эса ошқозон ости безининг инсулин ишлаб чиқариш функсияси бузилганда юзага келади. Бу касалликнинг И тури ва ИИ тури мавжуд. И турда без умуман инсулин ишлаб чиқара олмайди, ИИ турда эса инсулин ишлаб чиқарилади, лекин тана уни етарлича фойдалана олмайди. Ҳар икки ҳолатда ҳам қондаги глюкоза миқдори меъёрдан ошиб кетади, бу эса юрак, буйрак, кўз ва нерв тизими учун хавфли оқибатларга олиб келади.
Ошқозон ости безидаги ўсмалар бенигн (яхши сифатли) ёки малигн (ёмон сифатли, яъни саратон) бўлиши мумкин. Саратон касаллиги одатда кеч аниқланади ва жиддий оқибатларга олиб келади. Унинг илк белгилари кўпчиликда бефарқлик уйғотадиган ҳолатлар — вазн йўқотиш, ҳолсизлик, иштаҳа пасайиши ва қорин оғриғи билан кечади.
Диагностика ва даволаш усуллари
Ошқозон ости бези билан боғлиқ касалликларни аниқлаш учун бир неча турдаги диагностика воситалари қўлланилади. Ултрасонография, КТ (компютер томографияси), МРТ (магнит-резонанс томография), қон таҳлиллари ва эндоскопик усуллар энг асосий текширувлар сирасига киради. Фермент даражасини ўлчаш, гормонларни аниқлаш ҳам муҳим аҳамиятга эга.
Даволаш эса касалликнинг турига, оғирлик даражасига ва беморнинг умумий ҳолатига қараб белгиланади. Масалан, панкреатитда оғриқни камайтириш, овқатланишни вақтинча тўхтатиш, суюқлик билан терапия, антибиотиклар қўлланилади. Қандли диабетда эса инсулин инъэктсиялари, диета, жисмоний фаоллик ва бошқа дори воситалари муҳим рол ўйнайди. Ўсмалар аниқланса, жарроҳлик йўли билан олиб ташлаш, кимётерапия ёки нурлантириш усуллари қўлланилиши мумкин.
Олдини олиш ва соғлом турмуш тарзи
Ошқозон ости бези соғлиғини сақлаш учун соғлом турмуш тарзига амал қилиш муҳим. Биринчи навбатда, спиртли ичимликлардан воз кечиш, ёғли ва оғир овқатларни меъёрда истеъмол қилиш, ширинликлар ва углеводларни назорат қилиш керак. Мутаносиб овқатланиш, кўп сув ичиш ва доимий жисмоний фаоллик ошқозон ости безининг тўғри ишлашига ёрдам беради.
Шунингдек, сурункали стресс, уйқусизлик ва чекиш ҳам ушбу безнинг саломатлигига салбий таъсир кўрсатади. Қандли диабетга мойиллиги бўлган инсонлар учун мунтазам қон таҳлилларини топшириш, шакар миқдорини кузатиб бориш, шифокор кўрсатмасига амал қилиш зарур.
Хулоса
Ошқозон ости бези организм учун жуда муҳим бўлган аъзо бўлиб, унинг тўғри ишлаши умумий саломатликни сақлашда катта рол ўйнайди. Бу безнинг иккита муҳим функсияси — ҳазм қилиш ва қанд миқдорини бошқариш — ҳар бир инсон ҳаёт сифатини белгиловчи асосий жараёнлар сирасига киради. Шу сабабли, ошқозон ости бези билан боғлиқ муаммоларни эрта аниқлаш ва даволаш, соғлом турмуш тарзини олиб бориш, мунтазам тиббий кўрикдан ўтиш соғлиқни сақлаш учун зарурдир.