Пегасус – бу Исроилнинг НСО Гроуп технологик компанияси томонидан ишлаб чиқилган илғор жосуслик дастури бўлиб, у смартфонлардаги шахсий маълумотларни яширин тарзда йиғиш, кузатиш ва узатишга мўлжалланган. Дастлаб ҳукуматларга терроризм ва жиноятчиликка қарши курашишда ёрдам бериш мақсадида яратилган бўлса-да, кейинчалик бу дастур инсон ҳуқуқлари ҳимоячилари, журналистлар, сиёсатчилар ва бошқа оддий фуқароларни кузатишда ҳам ишлатилгани фош этилган. Пегасус фойдаланувчининг телефонига яшин тезлигида ўрнатилади ва ҳатто фойдаланувчи ҳеч қандай ҳаволани босмаса ҳам, у тизимга кириб олади. Бу технология зеро-кликк эхплоит деб аталадиган усулдан фойдаланади.
Дастур қандай ишлайди
Пегасус дастури фойдаланувчининг хабарисиз телефон тизимига кириб боради ва у ерда камера, микрофон, геолокатсия, файллар, хабарлар, қўнғироқлар ва бошқа барча иловаларга тўлиқ назорат ўрнатади. Дастур Андроид ва иОС тизимларида ишлайди, ҳаттоки энг сўнгги хавфсизлик янгиланишларига эга телефонларда ҳам яширинча фаолият юрита олади. У мобил қурилма ичидаги барча шахсий маълумотларни тўплаб, уларни махфий серверларга юборади. Бу ҳолатда фойдаланувчи ҳеч қандай огоҳлантириш олмаслиги ёки қурилма ишлашида сезиларли ўзгариш бўлмаслиги уни жуда хавфли қилган.
Зеро-кликк усули ҳақида
Пегасус дастурининг энг хавфли жиҳатларидан бири – у зеро-кликк эхплоит технологиясидан фойдаланади. Бу технологияда фойдаланувчи ҳеч қандай ҳаволани босмаса ҳам, ҳеч қандай файлни юклаб олмаса ҳам, телефон бузилади. Илгари кўплаб зарарли дастурлар фойдаланувчини алдаган ҳолда зарарли ҳаволаларни босдиришга мажбур қилган. Аммо Пегасус телефоннинг ички тизимидаги заифликлардан фойдаланиб, автоматик тарзда уни эгаллайди. Бу усул орқали фойдаланувчининг ҳеч қандай аралашувисиз барча маълумотлари кузатилади.
Дастур қандай тарқалган
Пегасус дастурининг тарқалиши бир неча йўллар орқали амалга ошади. Энг кўп учрайдиган усул – телефон тизимларининг номаълум заифликларидан фойдаланишдир. Шунингдек, фойдаланувчи нотўғри манзилдан хабар олганда, шубҳали ҳаволаларни босганда ёки электрон почта орқали зарарли файл қабул қилганда ҳам Пегасус ўрнатилиши мумкин. Дастур бир марта қурилмага ўрнатилгач, у фойдаланувчининг барча фаолиятини кузатади. У ҳатто шифрланган мессенжерлар (масалан, ВҳатсАпп, Телеграм, Сигнал) орқали юборилган хабарларни ҳам ўқий олади.
Пегасус дастурининг аниқланиши
Пегасус дастури одатда жуда махфий ишлайди ва уни оддий фойдаланувчилар сезмайди. Бироқ 2021 йилда Форбидден Сториес ва Амнестй Интернатионал томонидан олиб борилган текширувлар натижасида 50 мингдан ортиқ телефон рақамлари Пегасус нишонида бўлгани фош этилди. Мазкур текширувлар давомида турли давлатлардаги сиёсатчилар, журналистлар, фаоллар, бизнесменлар ва инсон ҳуқуқлари ҳимоячилари Пегасус орқали кузатилгани маълум бўлди. Амнестй Интернатионал мутахассислари махсус таҳлил воситалари орқали Пегасус изларини телефонларда аниқлаб беришга муваффақ бўлишган.
Кузатилган шахслар
Пегасус дастури орқали кузатилганлар қаторида Ҳиндистон бош вазирига мухолиф сиёсатчилар, Франтсия президенти Эммануел Макрон, Марокаш, Саудия Арабистони, Мексика ва бошқа давлатлардаги журналистлар, фаоллар, тадбиркорлар ва дипломатлар мавжуд. Бу ҳолат халқаро миқёсда катта шов-шувга сабаб бўлди. ОАВ ва инсон ҳуқуқлари ташкилотлари Пегасус дастурининг суиистеъмол қилинаётганидан хавотир билдиришди. Шунингдек, кўплаб мамлакатларда мустақил суриштирувлар бошланди ва баъзи давлатлар НСО Гроуп компаниясига қарши ҳуқуқий чоралар кўра бошлади.
НСО Гроуп ва дастурга рухсат
НСО Гроуп – бу Исроилда жойлашган, тижорий жосуслик технологиялари ишлаб чиқишга ихтисослашган компания. Уларнинг расмий баёнотига кўра, Пегасус фақат рухсат берилган давлат ҳукуматларига, терроризмга қарши курашиш ёки жиноий фаолиятни фош қилиш учун сотилади. Бироқ амалиётда Пегасус воситаси кўплаб фуқаролик жамияти аъзолари ва мухолиф шахсларга қарши ишлатилгани фош этилган. 2021 йилда АҚШ ҳукумати НСО Гроуп компаниясини қора рўйхатга киритди ва унга технологик чекловлар жорий этди.
Дастур хавфлари ва муаммолари
Пегасус дастури ахборот хавфсизлигига таҳдид солувчи воситадир. Дастур ёрдамида фуқароларнинг шахсий ҳаёти тўлиқ назорат остига олинади, улар устидан яширин кузатув юритилади. Бу эса фуқароларнинг эркинликларига жиддий путур етказади. Бундай технологиялар демократик қадриятларга зиддир ва эркин жамиятларда сензура, репрессия ва таҳдид воситаси сифатида ишлатилиши мумкин. Технологик жиҳатдан юксак бўлишига қарамай, Пегасус инсон ҳуқуқлари ва қонунчилик нормаларига зид тарзда қўлланилган ҳолатлари кўплаб халқаро танқидларни келтириб чиқарган.
Пегасус ва киберхавфсизлик
Пегасус дастури киберхавфсизлик соҳасидаги заифликларни фош этди. Телефон ва тизим ишлаб чиқарувчилар ўз қурилмаларини ҳимоялаш учун янгиланишлар чиқаришади, бироқ Пегасус каби воситалар бу ҳимояларни ҳам айланиб ўтади. Шунинг учун Аппле, Гоогле каби компаниялар тизимларидаги заиф жойларни аниқлаш ва бартараф қилиш устида доимий иш олиб боришмоқда. Шу билан бирга, мустақил хавфсизлик фирмалари ҳам Пегасус фаолиятини аниқлаш ва блоклаш бўйича ечимлар ишлаб чиқишга уринмоқда. Аммо ҳозирги пайтда бу дастурнинг мутлақо олдини олиш йўли мавжуд эмас.
Фойдаланувчилар қандай эҳтиёт бўлиши мумкин
Оддий фойдаланувчилар Пегасус каби дастурлардан тўлиқ ҳимояланишлари қийин. Шунга қарамай, телефонни ҳар доим янгилаб юриш, номаълум ҳаволаларга босмаслик, шубҳали иловаларни ўрнатмаслик, икки босқичли аутентификатсия фаоллаштириш, фақат расмий илова дўконларидан дастур ўрнатиш каби хавфсизлик чораларига амал қилиш керак. Шунингдек, Сигнал ва бошқа шифрланган алоқа платформаларидан фойдаланиш ҳам хавфсизликни нисбатан оширади. Амнестй Интернатионал томонидан ишлаб чиқилган мобил таҳлил воситаларидан фойдаланиб, телефоннинг бузилган ёки бузилмаганини аниқлаш мумкин.
Хулоса
Пегасус дастури замонавий технологияларнинг инсон ҳуқуқлари ва ахборот хавфсизлигига қандай таҳдид солиши мумкинлигини яққол намойиш этади. Дастлаб ижобий мақсадларда яратилган бу технология кейинчалик кўплаб суиистеъмолликларга сабаб бўлди. У инсонларнинг яширин кузатилишига, шахсий ҳаётга тажовуз қилинишига, эркинлик ва махфийликнинг бузилишига олиб келди. Бундай воситалар устидан халқаро назорат кучайтирилиши зарур. Технология тараққиёти билан бирга, уни тўғри ва қонуний йўналишда ишлатиш маданияти ҳам шаклланиши керак. Фақат шундагина технология жамиятга фойда келтиради, зарар эмас.