Пневмония(Зотилжам ) – бу ўпка тўқималарининг яллиғланиши билан кечадиган касаллик бўлиб, бактериялар, вируслар ёки замбуруғлар томонидан келиб чиқади. Одатда, ўпкадаги алвеолалар (ҳаво қопчалари) суюқлик ёки йиринг билан тўлади, бу эса нафас олишни қийинлаштиради ва тўғри нафас олиш имкониятини чеклайди. Пневмония ҳам болалар, ҳам катталарда, шунингдек, кексаларда ҳам учраши мумкин. Касалликнинг жиддийлиги ёши, умумий соғлиги ва иммунитет тизимининг ҳолатига боғлиқ.
Пневмониянинг турлари
Пневмония бир неча турга бўлинади, улар сабаб бўлган микроорганизмларга қараб фарқланади:
Бактериал пневмония – бу касаллик бактериялар томонидан чақирилади, энг кўп тарқалгани Стрептококкус пнеумониае бактерияси. Бактериал пневмония тўсатдан юқори ҳарорат ва кучли йўтал билан бошланади.
Вирусли пневмония – кўпинча грипп ёки бошқа нафас йўллари инфексиялари туфайли пайдо бўлади. Бу турдаги пневмония одатда енгил кечади, аммо айрим ҳолатларда жиддий асоратларга олиб келиши мумкин.
Микоплазмал пневмония – бу пневмониянинг энг енгил шаклларидан бири ҳисобланади, уни Мйкопласма пнеумониае микроорганизми чақиради. Кўпинча мактаб ёшидаги болалар ва ёш катталарда учрайди.
Замбуруғли пневмония – камдан-кам учрайдиган тур бўлиб, замбуруғлар туфайли ривожланади. Бу тур асосан иммунитети суст одамларда учрайди.
Касалликнинг сабаблари
Пневмониянинг асосий сабаби касаллик қўзғатувчилари, яъни микроорганизмлар ҳисобланади. Пневмонияга сабаб бўлувчи омиллар қуйидагилар бўлиши мумкин:
- Бактериялар, вируслар ёки замбуруғлар;
- Ўпка шикастланиши ёки кимёвий моддалар таъсири;
- Совуқ об-ҳаво ва ёмон шароитлар;
- Иммунитет тизимининг сусайиши (масалан, ОИТС, қандли диабет ёки бошқа сурункали касалликлар натижасида);
- Тамаки чекиш;
- Ўпкага зарар етказувчи бошқа касалликлар, масалан, бронхит ёки астма.
Пневмониянинг аломатлари
Пневмониянинг аломатлари касалликнинг сабаби ва тури билан боғлиқ бўлиб, улар қуйидагича бўлиши мумкин:
- Ўткир ва кучли йўтал;
- Нафас олишда қийинчилик ёки оғриқ;
- Қизиш ва қалтираш;
- Терлаш ва титроқ;
- Кўкрак қафасида оғриқ;
- Чарчоқ ва заифлик;
- Бош оғриғи;
- Иштаҳа йўқолиши;
- Кўкракда балғам тўпланиши;
- Тез нафас олиш ёки юрак тез уриши.
Диагностика
Пневмония аниқланиши учун шифокор бир нечта усулларни қўллайди:
- Тиббий кўрик ва савол-жавоб – шифокор беморнинг аломатлари ва соғлиги ҳақида маълумот йиғади ва кўкрак қафасини эшитади.
- Рентген нурлари – ўпканинг рентген тасвирлари ёрдамида ўпка тўқималарида яллиғланиш борлигини аниқлаш мумкин.
- Балғам таҳлили – балғамни лабораторияда текшириш орқали касаллик қўзғатувчисини аниқлаш мумкин.
- Қон таҳлиллари – касалликнинг даражасини аниқлаш ва организмдаги инфексияни текшириш учун қонда инфексия мавжудлигини аниқлаш таҳлиллари ўтказилади.
Даволаш
Пневмонияни даволаш касалликнинг сабаби ва ҳолатига қараб ўзгаради. Қуйида даволаш усуллари келтирилган:
- Антибиотиклар – бактериал пневмония аниқланганда антибиотиклар буюрилади. Бу дорилар бактерияларни йўқ қилишга ёрдам беради. Шифокор касаллик қўзғатувчисига қараб муайян турдаги антибиотиклар буюради.
- Антивирал дори воситалари – агар пневмония вируслар туфайли пайдо бўлган бўлса, антивирал дорилар қўлланилади.
- Замбуруғларга қарши дорилар – замбуруғлар сабабли пневмония ривожланганида замбуруғларга қарши препаратлар тавсия қилинади.
- Уй шароитида парвариш – тўғри овқатланиш, кўп суюқлик ичиш, тўлиқ дам олиш ва иссиқлик билан таъминлаш беморнинг тикланишига ёрдам беради.
- Касалхонада даволаниш – оғир ҳолатларда, айниқса, нафас олишда жуда катта қийинчилик бўлса, бемор касалхонада даволаниши керак бўлади. Касалхонада кислород терапияси, суюқлик киритиш ва нафас олишни қўллаб-қувватлаш учун махсус ускуналар қўлланилади.
Асоратлар
Даволанмаган пневмония ёки нотўғри даволанган касаллик қуйидаги асоратларга олиб келиши мумкин:
- Плеврит – бу плевра (ўпкани ўраб турган пардалар) яллиғланиши бўлиб, оғриқли нафас олиш ва бошқа нафас йўллари муаммоларини келтириб чиқариши мумкин.
- Ўпка абссесси – ўпкада йиринг йиғилиши натижасида абсесс ҳосил бўлиши мумкин.
- Бактериемия – бактериялар қон оқимига кириши ва бутун организмга тарқалиши, бу эса сепсисга олиб келиши мумкин.
- Нафас етишмовчилиги – оғир ҳолатларда ўпка етарли кислород ололмайди ва бу нафас олишни жуда қийинлаштиради.
Олдини олиш
Пневмонияни олдини олиш учун қуйидаги чораларга амал қилиш лозим:
Ваксинатсия – пневмонияга қарши ваксиналар мавжуд бўлиб, улар энг кўп тарқалган бактериялардан ҳимоя қилади. Хусусан, болалар, кексалар ва иммунитети заиф кишилар бу ваксиналарни олишлари тавсия этилади.
Қўл гигиенаси – қўлларни тез-тез совун билан ювиш ёки дезинфектсиялаш воситаларидан фойдаланиш вируслар ва бактериялардан ҳимояланишда муҳим аҳамиятга эга.
Соғлом турмуш тарзи – иммунитетни мустаҳкамлаш учун тўғри овқатланиш, жисмоний фаоллик, стрессни камайтириш ва чекишдан воз кечиш керак.
Гриппга қарши ваксина олиш – грипп пневмонияга олиб келиши мумкин, шунинг учун гриппга қарши эмланиш ҳам пневмониянинг олдини олишда ёрдам беради.
Хулоса
Пневмония – бу жиддий касаллик бўлиб, ўз вақтида аниқланмаса ва даволанмаса, ҳаёт учун хавф туғдириши мумкин. Бироқ, тўғри даволаш ва профилактик чоралар ёрдамида пневмониядан сақланиш ёки уни тезда бартараф этиш мумкин. Имкон қадар соғлом турмуш тарзига риоя қилиш, гигиенага эътибор бериш ва мунтазам равишда тиббий кўрикдан ўтиш касалликнинг олдини олишда муҳим аҳамиятга эга.