Прогестерон аёл организмида муҳим рол ўйнайдиган жинсий гормонлардан биридир. У асосан тухумдонларнинг сариқ танаси томонидан ишлаб чиқарилади, шунингдек, ҳомиладорлик даврида йўлдош (пласента) ҳам бу гормонни ишлаб чиқаради. Прогестерон ҳайз даври, ҳомиладорлик, эмизиш ва ҳатто аёлнинг руҳий ҳолатига таъсир кўрсатади. Бу гормоннинг даражаси аёллар ҳаётининг турли босқичларида фарқ қилади. Ҳайз сиклининг иккинчи ярмида прогестерон даражаси ошиб, ҳомиладорлик юз беришини таъминлашга хизмат қилади. Агар уруғланиш бўлмаса, прогестерон даражаси пасаяди ва ҳайз кўриш бошланади.
Прогестероннинг асосий вазифалари
Прогестерон бачадон шиллиқ қаватини ҳомиладорликка тайёрлайди. Уруғланган тухум ҳужайраси бачадонга жойлашганда, бу гормон уни барқарор ушлаб туришга ёрдам беради. Шунингдек, прогестерон бачадон мушакларининг қисқаришини олдини олади, бу эса эрта тушиш хавфини камайтиради. Прогестерон сут безларининг ўсишини рағбатлантиради ва уларни эмизиш даврига тайёрлайди. Бу гормон марказий нерв тизими фаолиятига ҳам таъсир қилади, яъни аёлнинг кайфияти, уйқуси ва иштаҳаси ўзгаришига сабаб бўлиши мумкин. Шу сабабли ҳайз олди синдромида кўпчилик аёллар кайфият ўзгаришини, чарчоқни ёки бош оғриғини сезадилар.
Ҳомиладорлик даврида прогестероннинг роли
Ҳомиладорлик бошланганидан сўнг прогестерон даражаси кескин ошади. Дастлаб бу гормон тухумдонлар томонидан ишлаб чиқарилади, кейинчалик эса йўлдош бу функсияни ўз зиммасига олади. Прогестерон ҳомиладорликнинг давомийлигини таъминлайди. У бачадондаги қон айланишини яхшилайди, иммун тизимини мослаштиради, яъни она танаси ҳомилани чет жисм сифатида рад этмайди. Прогестерон бачадон мушакларини бўшашган ҳолатда ушлаб туради, бу эса эрта туғруқ хавфини камайтиради. Шунингдек, бу гормон кўкрак безларини эмизишга тайёрлайди, аммо уларнинг сут ажратишни бошлаши пролактин гормони таъсирида ҳомиладорлик тугагач юз беради.
Прогестерон етишмовчилиги
Организмда прогестерон даражаси етарли бўлмаганда бир қатор муаммолар юзага келиши мумкин. Бу муаммолар орасида ҳайз сиклининг бузилиши, тухумдон фаолиятининг издан чиқиши, ҳомиладорликнинг юз бермаслиги ёки эрта тушиш ҳолатлари киради. Прогестерон етишмовчилиги ҳомиладорликни давом эттириш учун етарли бўлмаган шароитларни келтириб чиқаради. Бу ҳолатда бачадон шиллиқ қавати ўз вақтида тўлиқ қалинлашмайди ёки етарлича мустаҳкам бўлмайди, бу эса уруғланган тухум ҳужайрасининг жойлашишига халақит беради. Бундан ташқари, гормон даражасининг пастлиги аёлларда кайфият бузилиши, депрессия, чарчоқ, уйқусизлик ва тери муаммоларига олиб келиши мумкин. Баъзида бу гормоннинг етишмаслиги натижасида ҳайзлар орасида қон кетиш ҳолатлари ҳам учрайди.
Прогестерон даражасини аниқлаш ва даволаш
Прогестерон даражаси лаборатория таҳлиллари орқали аниқланади. Бу одатда ҳайз сиклининг 21-23 кунлари оралиғида ўтказилади. Агар аёлда прогестерон даражаси паст бўлса ва бу ҳомиладорликка халақит қилаётган бўлса, шифокорлар томонидан гормон терапияси тавсия қилинади. Прогестерон гормони таблеткалар, инексиялар ёки вагинал капсулалар кўринишида қабул қилиниши мумкин. Ҳомиладорликни сақлаб қолиш учун бу гормон кўпинча биринчи триместр давомида тавсия этилади. Даволаш курси ҳар бир бемор ҳолатига қараб белгиланади, чунки бу гормоннинг ортиқча миқдори ҳам салбий оқибатларга олиб келиши мумкин. Шифокор назоратисиз прогестеронли дори воситаларини қабул қилиш мумкин эмас.
Прогестерон ва менопауза
Менопауза даврида аёл организмида эстроген ва прогестерон даражалари пасаяди. Бу ўзгаришлар туфайли аёллар бир қатор ноқулай симптомларни бошдан кечиради. Бунга иссиқ уришлар, уйқусизлик, кайфият ўзгаришлари, суяк зичлигининг камайиши ва юрак-қон томир касалликлари хавфининг ортиши киради. Шу даврда баъзи аёлларга гормонал ўринбосар терапия тавсия қилинади. Бу даволашда эстроген ва прогестерон комбинатсияси қўлланилади. Айниқса бачадони сақланган аёлларда прогестерон албатта қўлланилиши керак, чунки фақат эстроген қабул қилинса, бачадон ички қаватида саратон ривожланиш хавфи ортади. Шунинг учун, бу гормон терапияси ҳар доим индивидуал тарзда, мутахассислар назорати остида олиб борилади.
Эркаклардаги прогестерон
Гарчи прогестерон асосан аёллар гормони ҳисобланса-да, эркак организмида ҳам у мавжуд. Эркакларда бу гормон асосан буйрак усти безлари ва мояклар томонидан ишлаб чиқарилади. У тестостерон ишлаб чиқарилиши ва сперма сифати учун муҳим аҳамиятга эга. Прогестерон эркакларда простата безининг саломатлигини таъминлашга ёрдам беради. Бу гормон эркакларда жуда кам миқдорда бўлади, аммо унинг даражаси мутаносиб бўлиши керак. Агар эркак организмида прогестерон даражаси ҳаддан ташқари кўп бўлса, бу гормонал мувозанатнинг бузилганидан дарак беради ва либидо пасайиши, бепуштлик, кўкрак тўқималарининг катталашуви (гинекомастия) каби муаммоларга олиб келиши мумкин.
Табиий йўл билан прогестерон даражасини ошириш
Прогестерон даражасини оширишда соғлом турмуш тарзи, тўғри овқатланиш ва стрессдан ҳоли бўлиш муҳим аҳамиятга эга. Расионга Б6 витамини, магний, рух, Э витамини ва омега-3 кислоталарга бой маҳсулотларни қўшиш тавсия қилинади. Бу моддалар гормонлар балансини сақлашда ёрдам беради. Шунингдек, етарли уйқу, жисмоний фаоллик ва стрессни камайтириш ҳам прогестерон ишлаб чиқарилишини рағбатлантиради. Баъзи ўсимлик препаратлари, масалан, витех (агнус кастус) ҳам организмга бевосита эмас, балки гипофиз безига таъсир қилиб, прогестерон ишлаб чиқарилишини кўпайтиришга ёрдам беради. Бироқ, ҳар қандай қўшимчани қабул қилишдан аввал мутахассис билан маслаҳатлашиш лозим.
Хулоса
Прогестерон инсон танасидаги энг муҳим гормонлардан бири ҳисобланади. Айниқса, аёллар учун бу гормон ҳайз сикли, ҳомиладорлик, эмизиш ва руҳий ҳолатни тартибга солишда асосий рол ўйнайди. Унинг етишмаслиги кўплаб соғлиқ муаммоларини келтириб чиқариши мумкин. Шу боис бу гормон даражасини кузатиб бориш ва зарурат туғилганда шифокор кўрсатмаси асосида даволаниш муҳимдир. Замонавий тиббиётда прогестерон даражасини нормаллаштириш учун самарали усуллар мавжуд. Шунингдек, соғлом турмуш тарзи ва табиий воситалар ёрдамида ҳам бу гормон мувозанатини тиклаш мумкин. Прогестерон фақат аёлларга эмас, балки эркаклар саломатлиги учун ҳам муҳим ҳисобланади. Шу сабабли, гормонлар балансига эътиборли бўлиш соғлом ҳаётнинг ажралмас қисмидир.