Инсон организмида юзлаб гормонлар мавжуд бўлиб, уларнинг ҳар бири алоҳида вазифани бажаради. Шулардан бири — пролактин бўлиб, у асосан гипофиз безида ишлаб чиқарилади ва кўплаб физиологик жараёнларга таъсир қилади. Пролактин сўзи лотинча “лактатсияни рағбатлантириш” деган маънони билдиради. Дастлаб, бу гормон фақат аёлларда, айниқса ҳомиладорлик ва эмизиш даврида фаол бўлади деб ҳисобланган. Бироқ бугунги илмий тадқиқотлар пролактин эркаклар организмида ҳам муҳим функсияларни бажаришини кўрсатди.
Пролактиннинг организмдаги асосий вазифалари
Пролактиннинг энг машҳур ва асосий вазифаси сут безларини стимулятсия қилиш ва лактатсияни бошлашдир. Ҳомиладорлик даврида ва туғруқдан сўнг бу гормон даражаси юқорилаб, она сутининг ишлаб чиқарилишини таъминлайди. Пролактин она сутини ишлаб чиқариш билан бирга, янги туғилган чақалоқ билан она ўртасидаги эмотсионал боғланишни мустаҳкамлашда ҳам иштирок этади. Бунга “меҳр гормони” ёки “она инстинкти гормони” деган номлар берилиши бежиз эмас.
Шунингдек, пролактин аёлларда ҳайз сиклини бошқаришда ҳам иштирок этади. У репродуктив тизим фаолиятини тартибга солади, овулятсия жараёнини секинлаштириши мумкин. Айнан шунинг учун ҳам эмизикли аёлларда ҳайз кўриш вақтинча тўхтаб қолиши кузатилади.
Эркаклар организмида эса пролактин жинсий гормонлар мувозанатини сақлаб туришда иштирок этади. У тестостерон ишлаб чиқарилишига бевосита таъсир кўрсатмайди, бироқ гормонлараро мувозанатда муҳим рол ўйнайди. Пролактин эркакларда ҳам руҳий ҳолат, иммун тизими, ва ҳатто метаболизмга таъсир қилиши мумкин.
Пролактин даражасининг меъёри ва ўзгариши
Соғлом инсон организмида пролактин даражаси маълум чегараларда бўлади. Унинг даражаси кун давомида ўзгариб туради: эрталабки соатларда юқори бўлиши, кечга яқин эса камайиши мумкин. Шунингдек, стресс, жисмоний фаолият, овқатланиш ёки ҳатто уйқу ритми ҳам бу гормон даражасига таъсир кўрсатади.
Аёллар учун пролактиннинг нормал даражаси одатда 4 дан 23 нг/мл гача бўлади, эркаклар учун эса 3 дан 15 нг/мл гача. Ҳомиладорлик, эмизиш даврида ёки айрим физиологик ҳолатларда бу кўрсаткичлар ошиши табиий ҳисобланади. Бироқ, нормадан ортиқча ёки паст даражадаги пролактин организмда муайян муаммолар борлигидан дарак беради.
Гипопролактинемия: пролактин етишмовчилиги
Пролактин даражасининг жуда паст бўлиши гипопролактинемия деб аталади. Бу ҳолат нисбатан кам учрайди, аммо жиддий оқибатларга олиб келиши мумкин. Аёлларда гипопролактинемия ҳолати лактатсиянинг тўхташи ёки умуман юзага келмаслиги билан боғлиқ бўлади. Яъни, янги туғилган чақалоқни эмизиш қийинлашади ёки имконсиз бўлади. Бу ҳолат гипофизнинг шикастланиши, гормон ишлаб чиқаришдаги бузилишлар ёки баъзи дори воситаларининг таъсири натижасида юзага келиши мумкин.
Эркакларда эса пролактиннинг паст даражаси жинсий фаолиятнинг сусайиши, руҳий тушкунлик ва баъзи ҳолатларда бепуштликка олиб келиши мумкин. Бу ҳолатни аниқлаш учун шифокорлар қон таҳлили орқали пролактин миқдорини аниқлайди ва унга қараб даволаш режасини белгилайди.
Гиперпролактинемия: пролактин кўпайиши
Пролактин даражасининг нормадан юқори бўлиши гиперпролактинемия деб аталади. Бу ҳолат кўпроқ учрайди ва кўплаб клиник аломатлар билан кечади. Аёлларда бу гормоннинг ортиқча ишлаб чиқарилиши ҳайз сиклининг бузилиши, овулятсиянинг йўқлиги, тухумдонлар фаолиятининг секинлашиши, шунингдек бепуштликка олиб келиши мумкин. Баъзида аёлларда кўкрак безларидан сут ажралиши кузатилади, ҳатто улар ҳомиладор бўлмаса ҳам. Бу ҳолат галакторея деб юритилади.
Эркакларда гиперпролактинемия жинсий қувватнинг пасайиши, мойиллик йўқолиши ва сперма сифатининг ёмонлашуви билан кечади. Бундан ташқари, кўкрак безларининг катталашиши (гинекомастия), тана сочларининг камайиши ва руҳий тушкунлик ҳолатлари ҳам кузатилади.
Гиперпролактинемиянинг сабаблари турлича бўлиши мумкин. Энг кўп учрайдиган сабаблардан бири бу пролактинома — гипофиз безида юзага келадиган гормонал фаол ўсмадир. Бу ўсмалар одатда хавфсиз бўлади, лекин гормон ишлаб чиқариш фаолиятини кучайтиради. Шунингдек, қалқонсимон без касалликлари, буйрак етишмовчилиги, жигар сиррози, стресс ва айрим дорилар (айниқса антидепресантлар, гормонлар ёки психотроп препаратлар) ҳам пролактин даражасини ошириши мумкин.
Пролактин даражасини аниқлаш ва даволаш усуллари
Пролактин даражасини аниқлаш учун асосий усул бу қон таҳлилидир. Таҳлил одатда эрталаб оч қоринга олинади, чунки пролактин кун давомида ўзгарувчан бўлади ва стресс, жисмоний фаолият натижасида ҳам ортиши мумкин. Таҳлил натижаларига кўра шифокор қўшимча текширувлар — МРИ ёки ултратовуш текшируви, қалқонсимон без фаолияти таҳлиллари каби муолажаларни тавсия қилиши мумкин.
Даволаш йўли пролактин даражасининг паст ёки юқори бўлишига боғлиқ. Гипопролактинемия ҳолатида сабабчи омиллар бартараф этилади, зарур бўлса, гормонал мувозанатни тикловчи дори воситалари буюрилади. Гиперпролактинемия эса кўпинча дори-дармон билан даволанади. Энг кўп ишлатиладиган препаратлар допамин агонистлари бўлиб, улар пролактин ишлаб чиқарилишини камайтиришга ёрдам беради. Агар гормонал ўсма аниқланса ва дори воситалари самара бермаса, жарроҳлик ёки радиотерапия усуллари қўлланилиши мумкин.
Пролактин ва руҳий ҳолат ўртасидаги боғлиқлик
Сўнгги йилларда олиб борилган илмий изланишлар пролактиннинг фақат репродуктив тизимга эмас, балки инсоннинг руҳий ҳолатига ҳам бевосита таъсири борлигини кўрсатмоқда. Пролактин даражасининг ошиши ёки камайиши депрессия, асабийлик, чарчоқ ва уйқу бузилишларига олиб келиши мумкин. Айниқса аёллар эмизиш даврида эмотсионал ўзгаришларга дуч келади, бунда пролактин даражасининг юқорилиги муҳим омиллардан биридир.
Стресс даражаси ортганда организмда кортизол билан бирга пролактин миқдори ҳам кўтарилиши мумкин. Бу эса узоқ давом этадиган стресс фонида гиперпролактинемия юзага келиш эҳтимолини оширади. Шу сабабли, руҳий соғлиқни муҳофаза қилиш, стрессни камайтириш ва дам олиш режимини йўлга қўйиш пролактин даражасини нормаллаштиришда муҳим аҳамиятга эга.
Хулоса
Пролактин инсон организмида кўплаб муҳим функсияларни бажарадиган гормонлардан биридир. У аёлларда лактатсия жараёнини бошқариш, эркакларда эса жинсий гормонлар мувозанатини сақлашда иштирок этади. Унинг даражаси нормадан ошиши ёки камайиши бир қатор соғлиқ муаммоларига олиб келиши мумкин. Шунинг учун, организмдаги гормонал мувозанатни сақлаш, стрессни бошқариш ва зарурат бўлса тиббий текширувлардан ўтиш муҳим ҳисобланади. Пролактин даражасини назорат қилиш орқали соғлом ҳаёт тарзи ва репродуктив саломатликни таъминлаш мумкин.