Псориаз — сурункали, қайталаниб турувчи, терининг яллиғланиши билан кечувчи аутоиммун касалликдир. У терининг турли соҳаларида, айниқса тирсак, тизза, бош териси ва бел соҳаларида қизарган, қалин, тангачасимон тошмалар билан намоён бўлади. Псориаз инсон ҳаёти давомида ҳар қандай ёшда бошланиши мумкин, бироқ кўпинча 15-35 ёш оралиғида учрайди. Касаллик жинс ва ирқдан қатъи назар, барча одамларда кузатилади. Псориаз юқумли эмас, яъни у одамдан одамга юқмайди, лекин кўп ҳолларда ирсий мойиллик мавжуд бўлади.
Касалликнинг аниқ сабаблари ҳали тўлиқ аниқланмаган, аммо мутахассислар унинг ривожланишида иммун тизимининг бузилиши, генетик омиллар, ташқи муҳит таъсири ва стресс муҳим рол ўйнашини таъкидлайдилар. Псориазда иммун тизими тери ҳужайраларини бегона сифатида таниб, уларга қарши курашишни бошлайди. Натижада, тери ҳужайралари жуда тез янгиланади ва тўпланиб қолади, бу эса яллиғланишга олиб келади.
Псориаз турлари ва уларнинг хусусиятлари
Псориазнинг бир нечта клиник турлари мавжуд бўлиб, ҳар бири ўзига хос белгилар билан ажралиб туради. Энг кенг тарқалган шакли оддий ёки бляшкали псориаз бўлиб, бу ҳолатда терида ясси, қизарган, усти кумушранг тангачалар билан қопланган тошмалар пайдо бўлади. Ушбу бляшкалар кўпинча симметрик жойлашади ва қичишиш билан кечади.
Яна бир шакли — томчилашакл псориаз бўлиб, у одатда инфексион касалликлардан сўнг, айниқса стрептококк инфексиясидан кейин пайдо бўлади. Бу турдаги псориазда тананинг катта қисмида майда, томчи шаклидаги тошмалар кузатилади.
Инверс ёки тескари псориаз эса тана букилмалари — қўлтиқ ости, чов, кўкрак ости соҳаларида намоён бўлади. Бу жойларда тери нам ва иссиқ бўлганлиги сабабли, бляшкалар силлиқ, қизил ва нисбатан кам тангачали бўлади.
Пустулёз псориаз эса кам учрайди ва оғир кечади. У оқ, йирингга ўхшаган пуфакчалар билан намоён бўлади ва умумий тана ҳарорати кўтарилиши, ҳолсизлик билан кечади.
Шунингдек, оғир ҳолатлардан бири бўлган эритродермик псориазда терининг катта қисми яллиғланиб, қизаради ва шишади. Бу ҳолат ҳаёт учун хавфли бўлиши мумкин.
Псориазнинг сабаблари ва кучайтирувчи омиллар
Псориаз ривожланишида асосий ролни генетик омиллар ўйнайди. Агар ота-онадан бири ушбу касаллик билан оғриган бўлса, бола учун хавф икки баравар ошади. Агар икки ота-она ҳам псориазга чалинган бўлса, унда бола учун хавф 50 фоиздан юқори бўлади.
Бундан ташқари, псориазни кучайтирувчи бир қатор омиллар мавжуд. Кучли стресс, руҳий зўриқиш, сурункали чарчоқ, айрим дори воситалари (масалан, бета-блокерлар, лития препаратлари), совуқ об-ҳаво, алкогол ва чекиш каби омиллар касалликни фаоллаштириши мумкин. Грипп, ангина, тонзиллит каби инфексиялар ҳам псориазни қўзғатиб юбориши мумкин.
Иммунитет пасайганида, организмда яллиғланиш жараёнлари кучаяди ва бу ҳам псориаз белгилари кучайишига олиб келади. Шунинг учун беморларга соғлом турмуш тарзини олиб бориш тавсия этилади.
Псориазнинг клиник белгилари
Псориаз белгиларининг оғирлиги ҳар бир беморда турлича бўлади. Баъзиларида фақат кичик бляшкалар пайдо бўлса, бошқаларида эса терининг катта қисми зарарланади. Энг кўп учрайдиган белгилар — терида қизариш, тангачаланиш, қичишиш, баъзида эса қонаш ҳолатлари.
Баъзи ҳолатларда тирноқлар ҳам зарарланади: тирноқларда ўзгаришлар, чуқурчалар, сарғайиш, тирноқ пластинкасининг ажралиб чиқиши мумкин. Бундай ҳолат тирноқ псориази деб аталади ва баъзида артрит билан бирга кечади.
Псориатик артрит — псориазнинг бўғимларга таъсир қилувчи шаклидир. Бу ҳолатда қўл, оёқ ёки умуртқа бўғимларида оғриқ, шиш, ҳаракатнинг чекланиши кузатилади. Бу ҳолат беморнинг ҳаёт сифати ва кундалик фаолиятини кескин пасайтиради.
Псориаз ташхиси қандай қўйилади
Псориазни ташхислаш учун кўпинча клиник кўринишлар етарли бўлади. Дерматолог беморнинг терисини текширади ва бляшкалар, тангачалар, бляшка атрофидаги яллиғланиш даражаси асосида ташхис қўяди. Зарур бўлса, тери биопсияси олинади ва микроскоп остида ўрганилади.
Баъзида бошқа тери касалликлари билан фарқлаш лозим бўлади, масалан, экзема ёки замбуруғли инфексиялар. Шунингдек, бўғим оғриғи мавжуд бўлса, псориатик артритга шубҳа қилинган ҳолларда рентген, қон таҳлиллари, ултратовуш текширувлари ўтказилади.
Псориазни даволаш усуллари
Ҳозирда псориазни бутунлай даволаш усули мавжуд эмас, аммо симптомларни назорат қилиш ва касалликнинг кучайишини олдини олиш имконини берувчи самарали терапиялар мавжуд. Даволашнинг асосий мақсади — тери яллиғланишини камайтириш, бляшкаларни йўқотиш ва касаллик ремиссиясига эришишдир.
Энг кенг тарқалган усуллардан бири — ташқи даволаш воситалари. Бу гуруҳга кортикостероид кремлар, Д витамини аналоглари, салисилик кислота ва кўмир смоласи асосидаги малҳамлар киради. Улар бляшкаларни юмшатади, қичишишни камайтиради ва яллиғланишни бостиради.
Фототерапия усули ҳам самарали ҳисобланади. Бу усулда беморнинг терисига ултрабинафша нурлар ёрдамида таъсир қилинади. Ултрабинафша Б (УВБ) нурлари ёки ПУВА-терапия ёрдамида тери янгиланиши секинлаштирилади.
Оғиз орқали қабул қилинадиган дорилар ёки инъэктсиялар асосан ўрта ва оғир шаклларида қўлланилади. Булар метотрексат, сиклоспорин, ретиноидлар каби иммуносупрессив воситалардир. Сўнгги йилларда эса биологик препаратлар кенг қўлланилмоқда. Биологик терапия псориаз ривожланишига сабаб бўлувчи иммун тизими элементларини аниқ нишонга олиб бостиради ва касалликни анча самарали назорат қилиш имконини беради.
Соғлом турмуш тарзи ва профилактика
Псориаз билан яшаётган инсонлар учун соғлом турмуш тарзини сақлаш жуда муҳим. Аввало, руҳий саломатликни асраш, стрессдан қочиш, медитатсия ёки психологик ёрдамдан фойдаланиш фойдали. Тўғри овқатланиш, витаминларга бой маҳсулотлар истеъмол қилиш, семиришдан сақланиш керак.
Спиртли ичимликлар ва тамаки маҳсулотлар касалликни кучайтириши мумкин, шу боис уларни бутунлай тарк этиш тавсия этилади. Ҳар куни терини намлантириш, совуқ ҳавода терини ҳимоя қилиш ва ҳаддан ташқари қуриб кетишининг олдини олиш лозим.
Инфексион касалликлардан эҳтиёт бўлиш, иммунитетни мустаҳкамлаш орқали ҳам псориазнинг авж олиш эҳтимолини камайтириш мумкин. Шунингдек, ўз ҳолатини доимий равишда кузатиб бориш, дерматолог билан алоқада бўлиш ва белгиланган даволаш режимига риоя қилиш муҳимдир.
Хулоса
Псориаз — узоқ муддатли, лекин назорат остига олиниши мумкин бўлган касалликдир. Тўғри ташхис, замонавий даволаш усуллари ва соғлом ҳаёт тарзи ёрдамида беморлар касаллик билан сифатли ҳаёт кечиришлари мумкин. Энг асосийси — бу касаллик ҳақида етарли билимга эга бўлиш, уни тушуниш ва унга нисбатан онгли ёндашувни шакллантиришдир. Псориаздан азият чекаётган ҳар бир инсон ўз ҳолатида умидни йўқотмаслиги ва шифокорлар билан яқин ҳамкорликда ҳаракат қилиши зарур.