Ротавирус – бу кичик ёшдаги болаларда оғир диарея ва гижжалар билан кечадиган вирусли инфексиялардан биридир. У Реовиридае оиласига мансуб бўлиб, айниқса 6 ойликдан 5 ёшгача бўлган болалар орасида кенг тарқалган. Вирус ичак шиллиқ қаватига таъсир қилиб, сувсизланиш, қусиш ва диареяга олиб келади. Бу вирус номи унинг электрон микроскоп остида кўринадиган шаклига боғлиқ бўлиб, у ғилдиракга ўхшайди ва лотинчада “рота” сўзи айнан “ғилдирак” деган маънони билдиради. Ротавирус бутун дунё бўйлаб ҳар йили миллионлаб болаларни касаллантиради ва минглаб ҳолатларда бу касаллик ўлим билан якунланади, айниқса соғлиқни сақлаш тизими ривожланмаган минтақаларда.
Юқтириш йўллари
Ротавирус асосан оғиз-орқа йўли орқали юқади, яъни вирус билан ифлосланган қўллар, сув, озиқ-овқат ёки ифлосланган буюмлар орқали одам танасига киради. Вирус ичак орқали кўпайиб, ахлат билан бирга ташқарига чиқарилади ва атроф-муҳитда узоқ вақт фаол ҳолатда қолиши мумкин. Болалар вирусни ўзаро ўйинлар вақтида, умумий ўйинчоқлар, идиш-товоқлар ёки бошқа маиший буюмлар орқали юқтириши мумкин. Бундан ташқари, йирик болалар боғчалари, мактабгача таълим муассасалари каби жойларда касаллик тез тарқалади, чунки у ерда болалар кўпроқ ва яқин алоқада бўлишади.
Белгилари
Ротавирус инфектсияси одатда инкубатсия даври тугагандан сўнг, яъни 1-3 кун ичида ўзининг дастлабки аломатларини кўрсата бошлайди. Дастлаб, бола ўзини нохуш ҳис қилиши, иштаҳа йўқолиши, бош оғриғи ва енгил иситма кузатилиши мумкин. Асосий аломатлар эса тўсатдан бошланадиган қусиш, кучли сувли диарея ва юқори тана ҳарорати ҳисобланади. Диарея кўпинча кучли ва сувсизланишга олиб келувчи кўринишда бўлади. Сувсизланиш белгилари орасида оғиз қуриши, кўз чуқурлашуви, сийдик ажралишининг камайиши, ҳушёрликнинг пасайиши ва ҳатто ҳушдан кетиш ҳолатлари ҳам мавжуд. Ротавирус инфексияси 3 кундан 8 кунгача давом этиши мумкин.
Ташхислаш усуллари
Ротавирус ташхисини аниқлаш учун биринчи навбатда клиник симптомлар асосий мезон ҳисобланади. Аммо аниқ ташхис қўйиш учун лаборатория таҳлиллари талаб қилинади. Ахлат намунаси таҳлил қилиниб, унда ротавирус антигени мавжудлиги аниқланади. Бу усул ЭЛИСА ёки латех-аглутинатсия каби иммунологик тестлар орқали амалга оширилади. Айрим ҳолларда ПКР – полимераз занжир реаксияси усули орқали вирус ДНКсини аниқлаш мумкин. Қон текшируви орқали эса сувсизланиш даражаси баҳоланади, яъни қонда натрий, калий ва бошқа электролитлар миқдори аниқланади. Шу тарзда нафақат ротавирус борлиги, балки унинг организмга қандай таъсир кўрсатганлиги ҳам аниқланади
Даволаш усуллари
Ротавирус инфектсияси учун айни пайтда махсус антивирус дори воситалари мавжуд эмас. Даволаш асосан симптоматик бўлиб, сувсизланишни бартараф этиш ва организм ҳолатини тиклашга қаратилган. Энг муҳим ва биринчи чораси бу сувсизланишни олдини олишдир. Бунинг учун болаларга регидрататсион эритмалар, яъни тузли сувлар берилади. Оғир ҳолатларда эса вена орқали суюқлик юборилиши зарур бўлади. Қусишни тўхтатувчи дори воситалари, диареяни камайтирувчи препаратлар баъзан қўлланилиши мумкин, бироқ кўпчилик ҳолатда бу дори воситалар болаларда тавсия этилмайди. Парҳезга риоя қилиш ҳам муҳим бўлиб, боланинг ичаги безовта қилинмайдиган енгил овқатлар билан озиқлантирилади. Сут маҳсулотлари ва шакарли ичимликлардан воз кечиш тавсия этилади. Бактериал инфексиядан фарқли ўлароқ, антибиотиклар ротавирусга қарши самарасиз бўлади
Олдини олиш йўллари
Ротавирус инфексиясининг олдини олишда энг самарали чоралар гигиена қоидаларига қатъий риоя қилиш ва эмлаш ҳисобланади. Болалар қўлларини тез-тез ювишлари, айниқса овқатдан олдин ва ҳожатхонадан сўнг ювишлари керак. Озиқ-овқатлар тоза тайёрланиши ва сув манбалари хавфсиз бўлиши муҳим. Аммо энг самарали ҳимоя воситаси бу эмлашдир. Ротавирусга қарши ваксиналар дунёнинг кўпгина давлатларида миллий эмлаш календарига киритилган. Ҳозирда энг кўп қўлланиладиган ваксиналар – Ротарих ва РотаТеқ бўлиб, улар оғиз орқали қабул қилинади ва боланинг дастлабки ҳаёт ойларида берилади. Эмлаш касаллик оғирлигини камайтиради, баъзи ҳолларда эса унинг олдини бутунлай олади
Асоратлари
Агар ротавирус инфексияси вақтида тўғри даволанмаса ёки кеч аниқланса, у болалар организмида жиддий асоратлар қолдириши мумкин. Энг хавфлиси бу кучли сувсизланиш бўлиб, у ички аъзоларнинг ишдан чиқишига, ҳушдан кетишга ва оғир ҳолларда ўлимга олиб келади. Шунингдек, узоқ давом этган диарея туфайли бола овқатдан тўёлмайди ва бу ҳолат ривожланишдан орқада қолишга сабаб бўлади. Баъзан ротавирус бошқа бактериал инфексиялар билан қўшилиб, сепсис ёки ўпка яллиғланишига олиб келиши мумкин. Шунинг учун касалликнинг илк аломатлари пайдо бўлиши билан дарҳол шифокорга мурожаат қилиш зарур
Касалликнинг тарқалиши ва статистикаси
Ротавирус бутун дунё бўйлаб учрайди ва айниқса ривожланаётган давлатларда кенг тарқалган. Дунёда ҳар йили таҳминан 200 миллион бола ротавирус билан касалланади. 2016 йилги Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти маълумотларига кўра, ротавирус сабабли вафот этган болалар сони 215 мингдан ошган. Эмлаш жорий этилган давлатларда бу кўрсаткич анча камайган. Масалан, АҚШда ротавирусга қарши эмлаш дастуридан сўнг шифохонага ётқизиш ҳолатлари 80% га камайган. Ўзбекистон каби давлатларда ҳам эмлаш дастурлари босқичма-босқич жорий этилмоқда ва бу орқали касалликнинг олди олинмоқда
Ротавирус ва бошқа вирусли диареялар фарқи
Ротавирус диареяси кўпинча бошқа вирусли диареялардан фарқ қилади. Масалан, норовирус, аденовирус ёки астровирус ҳам диареяга олиб келади, аммо ротавирус билан кечадиган касаллик кўпроқ сувли ва қусиш билан кечади. Шунингдек, ротавирус кўпроқ сувсизланиш хавфи билан тавсифланади. Шунинг учун ротавирус алоҳида эътибор талаб қиладиган вирус ҳисобланади. Ташхис қўйиш учун вирус турларини аниқловчи лаборатория таҳлиллари керак бўлади. Бу касалликнинг кечиши, даволаниш усули ва изолятсия чораларини белгилашда муҳим аҳамият касб этади
Якуний хулоса
Ротавирус болалар соғлиғи учун жиддий таҳдид ҳисобланади. У юқиш хавфи юқори бўлган, оғир кечадиган ва тўғри даволанмаса ўлимга олиб келадиган инфексия туридир. Унинг олдини олиш гигиена қоидаларига риоя қилиш, эмлаш ва эрта ташхис қўйиш билан боғлиқ. Ҳар бир ота-она боласи ротавирусдан ҳимояланганига ишонч ҳосил қилиши керак. Соғлом турмуш тарзини йўлга қўйиш, болаларга тоза сув ва овқат тақдим этиш, эмлашга эътибор қаратиш бу инфексияга қарши курашнинг энг самарали йўлларидандир. Дунёдаги кўплаб тиббиёт муассасалари ва соғлиқни сақлаш ташкилотлари ротавирусни назорат остида ушлаш учун эмлашни кенг жорий қилмоқда, бу эса келажакда ушбу вирус билан боғлиқ ўлимлар ва касалланиш ҳолатларини камайтиришга хизмат қилади.