Инсон саломатлиги кўплаб омилларга боғлиқ бўлиб, уларнинг орасида витаминлар ва микроелементларнинг ўрни беқиёсдир. Шундай муҳим микроелементлардан бири бу — рух (синк) ҳисобланади. У организмда жуда кам миқдорда бўлса-да, биологик жараёнларнинг тўғри ишлаши учун ниҳоятда муҳимдир. Рухнинг таъсири нафақат иммун тизими, балки ҳужайраларнинг янгиланиши, яраларнинг битиши, тери ҳолати, гормонал мувозанат ва бошқа кўплаб жараёнларда сезилади. Бу мақолада рухнинг инсон саломатлигидаги ўрни, организмдаги асосий функсиялари, етишмовчилиги оқибатлари ва уни қандай йўл билан таъминлаш мумкинлиги ҳақида сўз юритамиз.
Рухнинг организмдаги функсиялари
Рух организмда юзлаб ферментлар таркибига киради ва уларнинг тўғри ишлаши учун зарурдир. Бу ферментлар организмда бўладиган деярли барча кимёвий реаксияларда иштирок этади. Рух, айниқса, ДНК ва РНК синтези, оқсил ишлаб чиқариш, иммун жавоб, яраларнинг битиши, инсулин ишлаб чиқарилиши ва гормонлар мувозанатида асосий рол ўйнайди. Шунингдек, рух антиоксидант хусусиятга эга бўлиб, ҳужайраларни эркин радикалларнинг зараридан ҳимоя қилади. Бу эса қариш жараёнини секинлаштиради ва сурункали касалликларнинг олдини олади.
Рух нерв тизими учун ҳам муҳим ҳисобланади. У миядаги нейротрансмиттерлар ишлаб чиқарилиши ва фаолиятини қўллаб-қувватлайди, бу эса кайфият, хотира ва диққатга бевосита таъсир қилади. Шунинг учун рух танқислиги депрессия, чарчоқ ва ақлий фаолият пасайишига олиб келиши мумкин.
Иммун тизими ва рух
Рух иммун тизими учун асосий микроелементлардан биридир. У Т-ҳужайралар деб аталадиган иммун ҳужайраларнинг фаоллигини оширади ва яллиғланиш жараёнларини назорат қилади. Рух етишмовчилиги ҳолатида одамнинг шамоллаш, грипп ва бошқа инфексион касалликларга тез-тез чалиниши кузатилади. Бундан ташқари, рух яллиғланишга қарши таъсир кўрсатиб, организмнинг тикланиш жараёнларини тезлаштиради. Масалан, жароҳат ёки кесилган жойлар рух етарли бўлса, тезроқ битади. Айнан шу сабабли рух соғайиш даврида тавсия этиладиган муҳим минераллардан бири саналади.
Тери, соч ва тирноқлар учун фойдаси
Рух гўзаллик билан боғлиқ муаммоларни ҳам ҳал қилишда катта аҳамиятга эга. Тери, соч ва тирноқлар — рух етишмовчилиги дарҳол сезиладиган жойлардир. Агар организмда рух етишмаса, терида қуруқлик, тошмалар, акне (юздаги яллиғланишли ҳуснбузарлар), тирноқларда мўртлашиш ва соч тўкилиши кузатилади. Рух тери ҳужайраларининг янгиланишини рағбатлантиради, ёғ безлари фаолиятини мувозанатлаштиради ва яллиғланишга қарши курашади. Шу сабабли акне ва терининг бошқа муаммоларини даволашда рухга асосланган дорилар кенг қўлланилади.
Ҳомиладорлик ва болалар саломатлиги
Рух ҳомиладорлик даврида алоҳида аҳамият касб этади. Бу микроелемент ҳомиланинг соғлом ривожланиши, айниқса, мия ва нерв тизимининг шаклланишида муҳим рол ўйнайди. Рух етишмовчилиги ҳомилада туғма нуқсонлар, паст вазн, эрта туғруқ ва ҳатто ҳомила йўқотилиш хавфини оширади. Шунингдек, она организмида ҳам заифлик, соч тўкилиши, иммунитет пасайиши каби муаммоларни келтириб чиқаради.
Ёш болалар учун эса рух бўй ўсиши ва интеллектуал ривожланиш учун зарурдир. Тадқиқотларга кўра, рух етишмовчилиги бўлган болаларда бўй ўсиши секинлашади, иштаҳа йўқолади, ақлий фаолиятда пасайиш, консентратсия муаммолари кузатилади. Шунинг учун педиатрлар болалар учун рух билан бойитилган парҳезни тавсия этадилар.
Рух танқислигининг сабаблари
Организмда рух танқислиги бир неча сабабга кўра юзага келади. Энг кенг тарқалган сабаб нотўғри овқатланишдир. Айниқса, вегетариянлар, фақат ўсимлик маҳсулотларини истеъмол қилувчилар орасида бу ҳолат кўп учрайди. Чунки рух асосан ҳайвоний маҳсулотларда, масалан, гўшт, тухум, балиқ ва сут маҳсулотларида кўпроқ учрайди. Бундан ташқари, ичак касалликлари, сурункали диарея, диабет, алкоголдан ҳаддан ташқари фойдаланиш, узоқ муддатли стресс ва айрим дори воситаларининг қабул қилиниши ҳам рухнинг ёмон сўрилишига ёки танқислигига олиб келади.
Рух манбалари
Рухни организмга етказиб беришнинг энг яхши йўли — бу тўғри ва балансланган овқатланишдир. Рухга бой маҳсулотлар қаторига мол ва қўй гўшти, жигар, тухум сариғи, денгиз маҳсулотлари, айниқса устритсалар, пишлоқ, сут, ёнғоқлар, қовоқ уруғи, кунгабоқар уруғи ва бутун донли маҳсулотлар киради. Шунингдек, айрим ҳолларда рухни қўшимча биологик фаол қўшимчалар ёки витамин-комплекслар кўринишида қабул қилиш тавсия этилади. Бироқ бу дори воситаларини мутахассис маслаҳатисиз қабул қилиш тавсия этилмайди, чунки рухнинг ортиқча миқдори ҳам салбий оқибатларга олиб келади.
Рухнинг ортиқчалиги
Кўпчилик рух танқислигидан хавотир олса-да, унинг ортиқча миқдорда қабул қилиниши ҳам соғлиқ учун зарарли. Ҳаддан ташқари рух истеъмол қилинса, организмда бошқа муҳим микроелементлар, масалан, мис ёки темирнинг сўрилиши бузилади. Бу эса бошқа танқисликлар ва мувозанатсизликларга олиб келади. Шунингдек, ортиқча рух истеъмоли кўнгил айниши, қорин оғриғи, диарея, бош оғриғи, ҳатто иммунитетнинг пасайишига олиб келиши мумкин. Шу сабабли рух миқдорини меъёрда сақлаш ниҳоятда муҳимдир.
Хулоса
Рух — бу кичик миқдорда зарур бўлган, аммо улкан аҳамиятга эга микроелементдир. У организмда юзлаб жараёнларда иштирок этади: иммун тизимини қўллаб-қувватлайди, яраларнинг битишини тезлаштиради, тери ва соч саломатлигини сақлайди, болаларнинг ўсиши ва ривожланишига хизмат қилади. Рух етишмовчилиги кўплаб соғлиқ муаммоларига олиб келиши мумкин, шу сабабли бу микроелементга эътибор қаратиш зарур. Тўғри овқатланиш, соғлом турмуш тарзи ва мувозанатли парҳез орқали рухни организмга етарли даражада етказиш мумкин. Агар зарур бўлса, шифокор кўрсатмаси билан рух қўшимчаларини қабул қилиш орқали соғлиғингизни сақлашингиз мумкин. Саломатлик — бу энг катта бойлик, ва бу бойликни асрашда рухнинг ўрни алоҳида эътиборга лойиқдир.