Сатурн — Қуёш тизимидаги олтинчи сайёра бўлиб, ўзининг улкан ҳалқалари билан машҳур. У Юпитердан кейин катталиги бўйича иккинчи ўринда туради ва газ гигантлари тоифасига киради. Қуёшдан ўртача масофаси 1,4 миллиард километр бўлган бу сайёра Қуёш тизимининг энг қизиқарли объэктларидан биридир. Қуйидаги бўлимларда Сатурннинг тузилиши, ҳалқалари, йўлдошлари ва бошқа қизиқарли жиҳатлари ҳақида батафсил маълумот берилади.
.jpg) |
|
| “Cassini” фазовий кемаси олган сурати (2004 йил). | |
| Меҳвар таснифи | |
|---|---|
| Катта ярим ўқи | 1 433 449 370 км 9.58201720 АБ |
| Экксентриситети | 0.055723219 |
| Перигелий | 1 353 572 956 км 9.04807635 АБ |
| Афелий | 1 513 325 783 км 10.11595804 АБ |
| Синодик даври | 378.09 кун |
| Ўртача орбитал тезлиги | 9.69 км/сония |
| Чекинниш | 2.485240° (5.51° (Қуёш экваторига нисбатан)) |
| Орбитал тугун узунлиги | 113.642811° |
| Перигелий аргументи | 336.013862° |
| Табиий йўлдошлари сони | 60 |
| Физик тасниф | |
| Экваторининг радиуси | 60 268 ± 4 км (9.4492 Ер) |
| Қутбий радиуси | 54 364 ± 10 км (8.5521 Ер) |
| Сиқиқлиги | 0.09796 ± 0.00018 |
| Майдони | 4.27×1010 км2 (83.703 Ер) |
| Ҳажми | 8.2713×1014 км3 (763.59 Ер) |
| Массаси | 5.6846×1026 kg (95.152 Ер) |
| Зичлик | 0.687 г/см3 |
| Эркин тушиш тезланиши (екваторда) | 8.96 м/с2 (0.914 g) |
| Иккинчи космик тезлик | 35.5 км/с |
| Сидерик сутка | 10 соат 32–47 дақ |
| Айлanish тезлиги | 9.87 км/с (екваторда) |
| Эклиптикага оғиш бурчаги | 26.73° |
| Ректассензия (Шимолий қутб учун) |
40.589° (2 соат 42 дақ 21 с) |
| Деклинатсия | 83.537° |
| Албедо | 0.342 |
| Сиртидаги ҳарорат − min − ўрта − max |
134 K (−139 °C) |
| Атмосфера таснифи | |
| Водород | ~96 % |
| Гелий | ~3 % |
| Метан | ~0.4 % |
| Аммиак | ~0.01 % |
| Водород дейтериди | ~0.01 % |
| Етан | ~0.0007 % |
| Муз: | аммиак, сув, аммоний гидросульфиди (NH4SH) |
.svg){kind=small}
Тузилиши ва физик хусусиятлари
Сатурн асосан водород ва гелийдан иборат. Унинг диаметри Ернинг диаметридан қарийб 9 баравар катта, лекин зичлиги жуда паст. Аслида, Сатурн Қуёш тизимидаги энг паст зичликка эга сайёра бўлиб, агар уни сувга қўйсангиз, у сузиб юради. Сайёранинг ички қисми суюқ водород ва металл водороддан, ядро эса тош ва муздан иборат деб ҳисобланади.
Сатурннинг атмосфераси Юпитерга ўхшаш: у газ ва суюқлик қатламларидан ташкил топган. У ерда кучли шамоллар ва бўронлар ҳукмронлик қилади. Атмосферанинг юқори қисми аммиак булутлари билан қопланган бўлиб, улар Сатурнга ўзига хос оч сариқ рангни беради.
Сатурннинг ҳалқалари
Сатурннинг энг машҳур жиҳати — унинг ҳалқалари. Ушбу ҳалқалар асосан муз ва чанг зарраларидан иборат бўлиб, улар турли ўлчамларда: кичик чанг доначаларидан тортиб, бир неча метрлик муз бўлакларигача. Ҳалқалар бир нечта асосий зонага бўлинган ва улар ҳар хил ёрқинлик даражасига эга. Асосий ҳалқалар А, Б ва К деб аталади, шунингдек, сайёранинг бошқа ҳудудларида кичикроқ ва камроқ кўринадиган ҳалқалар ҳам бор.
Ҳалқаларнинг келиб чиқиши ҳанузгача илмий баҳс-мунозаралар мавзуси бўлиб қолмоқда. Баъзи олимлар уларни қадимги йўлдошлардан бири парчаланиб кетиши натижасида пайдо бўлган деб ҳисоблайди, бошқалари эса улар Қуёш тизимининг дастлабки даврларида шаклланганини тахмин қилишади.
Йўлдошлари
Сатурннинг 145 дан ортиқ табиий йўлдошлари аниқланган бўлиб, улардан энг йириги — Титан. Титан Қуёш тизимидаги энг катта йўлдошлардан бири бўлиб, ҳатто Меркурий сайёрасидан ҳам катта. Титан қалин атмосферага эга бўлган ягона йўлдош бўлиб, унинг атмосфераси асосан азотдан иборат. Олимлар Титанни ўрганиш орқали бошқа сайёраларда ҳаёт учун имкониятларни тушунишга ҳаракат қилишмоқда.
Сатурннинг яна бир қизиқарли йўлдоши — Энселад. Энселад муз билан қопланган бўлиб, унинг юзасидан сув буғлари ва муз зарралари чиқарилаётганини аниқлашган. Ушбу жараёнлар сайёрадан ташқаридаги ҳаётни излаш учун муҳим ўрганиш объэкти бўлиб хизмат қилади.
Сатурнни ўрганиш тарихи
Сатурнни ўрганиш қадим замонларга бориб тақалади. Қадимги юнон ва рим астрономлари Сатурнни оддий кўз билан кузатган. 1610-йилда Галилео Галилей телескоп ёрдамида Сатурннинг ҳалқаларини кузатган, аммо уларни тўғри тушунмаган. Фақат 1655-йилда Кристиан Гюигенс Сатурннинг ҳалқалари борлигини аниқ тасдиқлади.
Сўнгги йилларда космик миссиялар Сатурнни чуқурроқ ўрганишга имкон берди. НАСА томонидан юборилган «Воягер» зондлари ва кейинчалик «Кассини-Ҳуйгенс» миссияси Сатурн ва унинг йўлдошлари ҳақида кўплаб муҳим маълумотлар тўплади. «Кассини» зонди 2004-йилдан 2017-йилгача Сатурн орбитасида бўлиб, унинг структураси, атмосфераси ва йўлдошлари ҳақида ажойиб кашфиётлар қилди.
Сатурннинг аҳамияти ва келажакдаги тадқиқотлар
Сатурн нафақат астрономия учун, балки инсониятнинг Қуёш тизимидаги ўрнини тушунишда ҳам катта аҳамиятга эга. Унинг ҳалқалари ва йўлдошлари коинотдаги мураккаб жараёнларни ўрганиш учун муҳим лаборатория ҳисобланади.
Келажакда инсон томонидан амалга ошириладиган космик миссиялар Сатурн ва унинг йўлдошлари ҳақида янада чуқурроқ маълумот бериши кутилмоқда. Айниқса, Титан ва Энселаддаги сув манбалари ва потентсиал ҳаёт излари илм-фан учун муҳим қизиқиш уйғотади.
Хулоса
Сатурн ўзининг ажойиб ҳалқалари, кўп сонли йўлдошлари ва мураккаб тузилиши билан Қуёш тизимининг энг қизиқарли сайёралардан биридир. Олимлар уни ўрганиш орқали коинот ва ҳаётнинг келиб чиқиши ҳақида янги билимларга эга бўлишга интилмоқда. Бу ажойиб сайёра келажак авлодлар учун ҳам тадқиқотлар объэкти бўлиб қолиши шубҳасиз.