Тестостерон эркак жинсий гормони бўлиб, асосан моякларда ишлаб чиқарилади. Аёлларда эса бу гормон тухумдон ва буйрак усти безларида кичик миқдорда ҳосил бўлади. Тестостерон гормони эркакларнинг жинсий ривожланишида, иккиламчи жинсий белгилар – овознинг ўзгариши, юз ва тана сочларининг чиқиши, мушак массасининг ортиши каби жараёнларда муҳим рол ўйнайди. У нафақат жисмоний хусусиятларга, балки психологик ҳолат, хатти-ҳаракат, руҳий барқарорлик ва жинсий фаолиятга ҳам таъсир қилади.
Болалик даврида тестостерон миқдори паст бўлади, бироқ балоғат ёшига етгач, гормон даражаси кескин ошади. Айнан шу даврда эркакларда жисмоний ўзгаришлар юзага келади. Катталардаги тестостерон даражаси ёш, соғлиқ ҳолати, турмуш тарзига қараб ўзгариб туради. Тестостерон эркаклик белгиси сифатида танилса-да, аёлларда ҳам у муҳим функтсияларга эга: суяк зичлигини сақлаш, кайфиятни барқарорлаштириш, либидо даражасини бошқариш каби жиҳатларда аҳамиятлидир.
Тестостероннинг физиологик вазифалари
Тестостерон организмда кўплаб ҳаётий жараёнларни бошқаради. Эркакларда у сперма ишлаб чиқарилиши, жинсий фаоллик, тана ва юздаги сочларнинг ўсиши, овознинг дағаллашиши, суяк ва мушак массасининг ортиши каби жараёнларда иштирок этади. Бу гормон юрак ва қон-томир соғлиғини қўллаб-қувватлайди, қон босимини меъёрда ушлаб туришга ёрдам беради, қизил қон таначаларининг ишлаб чиқарилишини рағбатлантиради.
Тестостерон миқдори меъёрида бўлиши эркакларнинг умумий фаровонлик даражасига сезиларли таъсир кўрсатади. У психик ҳолат, кайфият, иштаҳа, уйқу сифати ва энергия даражаси билан чамбарчас боғлиқдир. Паст даражадаги тестостерон депрессия, чарчоқ, иштаҳа йўқолиши, жинсий қизиқишнинг пасайиши, мушак заифлашуви каби белгилар билан намоён бўлади. Аёлларда ҳам бу гормон баъзи кайфият ўзгаришлари ва тана кучининг сақланишида муҳим аҳамиятга эга.
Гормон даражасининг пасайиши ва сабаблари
Тестостерон даражасининг пасайиши кўплаб омиллар билан боғлиқ бўлиши мумкин. Асосий сабаблардан бири – ёш билан боғлиқ ўзгаришлардир. 30 ёшдан кейин ҳар йили тестостерон миқдори тахминан 1 фоизга камаяди. Бу табиий жараён бўлиб, кўпчилик эркакларда содир бўлади. Шунингдек, семизлик, ҳаракатсиз турмуш тарзи, сурункали касалликлар (диабет, юрак касалликлари), уйқусизлик, стресс ва носоғлом овқатланиш тестостерон пасайишига сабаб бўлади.
Баъзи ҳолларда дори воситалари ҳам гормон ишлаб чиқарилишига салбий таъсир кўрсатади. Масалан, стероидлар, айрим антидепрессантлар ва оғриқ қолдирувчи препаратлар узоқ муддат истеъмол қилинганда тестостерон даражасини тушириши мумкин. Шунингдек, жиддий психологик босим, депрессия ва руҳий зўриқишлар ҳам организмда гормон мувозанатини бузиши мумкин.
Тестостерон етишмовчилиги белгилари
Тестостерон даражасининг камайиши ҳар бир одамда турлича белгилар билан намоён бўлиши мумкин. Бошқа соғлиқ муаммоларига ўхшаш бўлганлиги сабабли кўпинча бу ҳолат эътиборсиз қолади. Тестостерон етишмовчилиги қуйидаги белгилар орқали сезилади: доимий чарчоқ, энергия етишмовчилиги, жинсий қизиқишнинг пасайиши, эректсия муаммолари, мушак массасининг камайиши, суяклар мўртлашуви, кайфиятнинг тез-тез ўзгариб туриши, диққатни жамлашда қийинчиликлар ва ҳатто уйқусизлик.
Агар бу белгилар узоқ вақт давом этса ва ҳаёт сифатини сезиларли даражада ёмонлаштирса, шифокорга мурожаат қилиш лозим. Махсус қон таҳлили орқали гормон даражасини аниқлаш мумкин. Вақтида ташхис қўйиш ва даволашни бошлаш соғлиқ муаммоларининг олдини олишга ёрдам беради.
Тестостеронни табиий йўл билан ошириш усуллари
Тестостерон даражасини ошириш учун баъзи табиий усуллар мавжуд. Энг аввало, соғлом турмуш тарзини олиб бориш гормон мувозанатини сақлашда муҳим аҳамиятга эга. Мунтазам жисмоний машқлар, айниқса куч машқлари (оғир атлетика, интервал машғулотлар) тестостерон ишлаб чиқарилишини фаоллаштиради. Тўғри овқатланиш – оқсил, фойдали ёғлар ва антиоксидантларга бой парҳез тестостерон миқдорини кўтаришга ёрдам беради.
Яхши уйқу – гормон ишлаб чиқарилиши учун зарур шартлардан биридир. Кечаси 7-8 соат тўлиқ дам олиш тестостерон ишлаб чиқарилиши учун энг қулай муҳитни яратади. Бундан ташқари, стресс даражасини камайтириш, медитатсия, ёга, табиий дам олиш усуллари ҳам фойдалидир. Ортиқча вазнни йўқотиш, спиртли ичимликлар ва чекишни чеклаш тестостерон даражасини тиклашга ёрдам беради.
Витамин ва минераллар, хусусан, Д витамини, рух (синк), магний гормон ишлаб чиқарилиши учун муҳим ҳисобланади. Қуёш нури орқали Д витамини олиш, зарур ҳолларда қўшимча биологик актив моддаларни истеъмол қилиш фойдали бўлиши мумкин. Ҳар қандай қўшимчаларни шифокор тавсияси билан қабул қилиш керак.
Гормон терапияси ва хавфлари
Тестостерон даражаси жуда паст бўлса ва табиий усуллар ёрдам бермаса, тестостерон ўрнини босувчи терапия (ТРТ) қўлланилиши мумкин. Бу муолажа шифокор назорати остида олиб борилади ва беморнинг умумий ҳолати, таҳлил натижаларига қараб белгиланади. ТРТ турли шаклларда қўлланади: инексия, гел, пластир ёки таблеткалар кўринишида.
Аммо бу терапия баъзи хавф ва чекловларга эга. Унинг нотўғри қўлланилиши простата безининг катталашуви, юрак-қон томир касалликлари хавфини ошириши мумкин. Шунингдек, тананинг ўз гормон ишлаб чиқариш қобилиятига салбий таъсир қилиши, бепуштликка олиб келиши эҳтимоли ҳам бор. Шу сабабли ТРТ фақат мутахассис назорати остида ва эҳтиёж мавжуд бўлган ҳолатдагина қўлланилиши лозим.
Хулоса
Тестостерон гормони инсон саломатлиги ва ҳаёт сифати учун муҳим ҳисобланади. У нафақат эркаклар, балки аёллар организмида ҳам муҳим функтсияларни бажаради. Тестостерон даражасининг пасайиши турли жисмоний ва руҳий муаммолар билан боғлиқ бўлиши мумкин. Соғлом турмуш тарзи, тўғри овқатланиш, жисмоний фаоллик ва уйқу тартиби бу гормон даражасини табиий йўл билан барқарор ушлаб туришга ёрдам беради. Агар бу чоралар ёрдам бермаса, шифокор тавсияси билан тиббий муолажалар қўлланилиши мумкин. Муҳими – ўз саломатлигингизга эътиборли бўлиш ва ҳар қандай ўзгаришни вақтида аниқлаб, зарур чораларни кўришдир.