Инсон организмида мавжуд бўлган энг қаттиқ тўқима бу — тиш эмали ҳисобланади. Бу тўқима тишни ташқи таъсирлардан, бактериялардан, кимёвий ва механик жароҳатланишлардан ҳимоя қилувчи мустаҳкам қопламадир. Тиш эмали асосан минераллардан иборат бўлиб, уларнинг асосий қисмини калсий ва фосфат бирикмалари ташкил этади. Ҳар қандай мустаҳкамликка эга бўлишига қарамай, тиш эмали тирик тўқима эмас, яъни у регенератсия — ўзини тиклаш хусусиятига эга эмас. Шу боис, у бир марта зарарланса, табиий ҳолатда тикланмайди ва бундай ҳолатлар оғирроқ оқибатларга олиб келиши мумкин.
Тиш эмали емирилишининг сабаблари
Замонавий стоматологияда тиш эмалини емирилишига олиб келувчи омиллар кўплаб тадқиқ қилинган. Улар орасида энг асосийлари сифатида нотўғри овқатланиш, қанд миқдори юқори бўлган маҳсулотлар, кислотали ичимликлар, нотўғри гигиена, тишларни нотўғри ювиш, сурункали оғиз қуриши, баъзи дориларни узоқ муддат қабул қилиш ва генетика билан боғлиқ омиллар саналади. Эмал емирилиши шунингдек, бруксизм — яъни тишларни тунда ғижирлатиш одати, қаттиқ нарсаларни чайнаш, стресс туфайли ортиқча босим остида қолиш, шунингдек, ошқозон-ичак касалликлари туфайли кислотанинг оғиз бўшлиғига чиқиши (рефлукс) натижасида ҳам рўй бериши мумкин.
Эмал емирилишининг босқичлари
Тиш эмали емирилиши аста-секинлик билан содир бўлади ва бир неча босқичларга бўлиш мумкин. Дастлаб, эмал юзасида ноаниқ оқиш доғлар пайдо бўлади — бу деминерализатсия жараёнининг илк белгиси ҳисобланади. Бу босқичда эмал юзасида жойлашган минераллар, асосан калсий ва фосфор йўқотила бошлайди. Агар бу ҳолат вақтида аниқланса, эмал махсус флоридли воситалар ёрдамида қисман мустаҳкамланиши мумкин. Аммо кейинги босқичларда бу жараён чуқурлашиб, эмал сиртида нозик ёриқлар, қўпорилишлар юзага келади. Бу эса дентиннинг очилиб қолишига сабаб бўлади. Дентиннинг очилиши билан тиш сезувчанлиги ортади, совуқ, иссиқ, ширин ёки нордон овқатларга сезгирлик кучаяди, ҳатто оғриқлар юзага келади. Якуний босқичда эмал бутунлай емирилади, бу эса тишни чуқур кариес, пулпит ёки ҳатто йўқотиш хавфи остида қолдиради.
Эмал емирилишининг аломатлари
Тиш эмали емирилаётганини эрта босқичларда аниқлаш баъзида қийин бўлиши мумкин. Лекин айрим аломатлар борки, улар бу жараён бошлангани ҳақида огоҳлантиради. Буларга совуққа, иссиққа, ширинлик ёки кислотали овқатларга нисбатан сезувчанлик, тиш юзасида силлиқликнинг йўқолиши, тиш юзасида доғлар ёки ялтираб турувчи ёриқлар, ювишда юзага келадиган ноқулайликлар, чайнашда оғриқ, тиш шаклининг ўзгариши киради. Айрим ҳолларда эмал емирилиши ташқи кўринишда билинмайди, лекин бу ички қатламларда ривожланаётган зарар белгиси бўлиши мумкин. Шу сабабли мунтазам равишда стоматолог кўригидан ўтиш тавсия этилади.
Замонавий тиббиётда ташхис ва даволаш усуллари
Тиш эмали емирилишини ташхислашда стоматологлар кўрик, рентген суратлари, ласер ёки инфрақизил нурлардан фойдаланадилар. Махсус рангли реагентлар ёрдамида тиш юзасида деминерализатсияланган жойлар аниқланади. Дастлабки босқичда эмалнинг минераллар билан тўйинган махсус воситалар — флоридли гел, лаклар, калтсий-фосфат пасталари ёрдамида мустаҳкамланади. Бу усуллар тишни тўғридан-тўғри даволамайди, лекин эмални қўллаб-қувватлаб, янада емирилишининг олдини олади. Агарда эмалнинг катта қисми емирилган бўлса, пломбалаш, композит қоплама ёки керак бўлса, қоплама (крон) ўрнатилади. Баъзи ҳолларда эстетик ва функсионал жиҳатларни тиклаш учун микропротезлар ёки винирлар қўлланилади. Даволаш усули зарарнинг даражасига қараб белгиланади.
Профилактика: эмални ҳимоялаш йўллари
Тиш эмалини емирилишидан ҳимоя қилиш учун соғлом турмуш тарзига амал қилиш зарур. Энг аввало, кундалик тиш гигиенаси тўғри ташкил этилиши керак: эрталаб ва кечқурун флоридли тиш пастаси билан тишларни тўғри ювиш, юмшоқ чўтка ишлатиш, ҳар 3 ойда чўткани алмаштириш лозим. Овқатланишда қанд миқдорини чеклаш, айниқса газли ва кислотали ичимликлардан воз кечиш керак. Сабзавотлар, ёнғоқлар, сут маҳсулотлари эмал учун фойдалидир, чунки улар калсий, фосфор ва витаминларга бой. Доимий тарзда сув ичиш оғиздаги пҲ мувозанатини сақлайди. Тишларни оч қоринга ёки жуда совуқ/иссиқ овқатлардан кейин дарҳол ювиш тавсия этилмайди, чунки бу вақтда эмал нозик бўлади. Профессионал стоматологик тозалаш ва профилактик флоридлаш 6 ойда бир амалга оширилиши лозим. Бруксизм кузатилаётган бўлса, махсус тиш қоровуллари (капалар) ёрдамида тишларни тунда ҳимоя қилиш мумкин.
Болаларда эмал емирилиши ва унинг олдини олиш
Болаларда тиш эмали ингичка бўлиши туфайли емирилишга кўпроқ мойил бўлади. Ширинликлар, ширин ичимликлар, қўшилган шакарли шарбатлар болалар тишларига салбий таъсир кўрсатади. Шунингдек, болаларда айрим антибиотикларни узоқ муддат қабул қилиш ёки Д витамини етишмовчилиги эмал шаклланишига салбий таъсир кўрсатиши мумкин. Шу сабабли болаларнинг тишларига махсус эмал мустаҳкамловчи лаклар суртиш, флоридли пасталар ишлатиш ва уларни кичик ёшдан бошлаб тўғри гигиенага ўргатиш муҳимдир. Шунингдек, ҳомиладорлик даврида она томонидан калсий, витамин Д, магний ва фосфор моддалари билан тўйинтирилган овқатлар истеъмол қилиниши ҳомила тиш эмалининг соғлом шаклланишига асос бўлади.
Тиш эмали емирилиши — организм соғлиғига оид сигнал
Тиш эмали емирилиши нафақат стоматологик, балки умумий соғлиқ билан боғлиқ муаммоларнинг белгиси бўлиши мумкин. Сурункали гастрит, кислоталиликнинг ошиши, қандли диабет, остеопороз каби касалликлар бевосита тиш эмалининг емирилишига олиб келади. Шунингдек, буйрак касалликлари ёки гормонал дисбаланс ҳолатлари ҳам эмал сифатига таъсир кўрсатиши мумкин. Шу боис тиш соғлиғи ёмонлашганида фақат стоматолог эмас, балки терапевт, эндокринолог ёки гастроентеролог билан ҳам маслаҳатлашиш керак бўлади. Оғиз бўшлиғидаги муаммоларни жиддий қабул қилиш, улар орқали бутун организмда бўлаётган салбий ўзгаришларни олдиндан аниқлаш мумкин.