Трансген организмлар — бу генетик жиҳатдан ўзгартирилган организмлар бўлиб, уларнинг генетик материалига бошқа организмлардан олинган генлар киритилган бўлади. Бу генетик модификатсия жараёни ген муҳандислиги орқали амалга оширилади. Трансген организмлар ўсимликлар, ҳайвонлар, микроорганизмлар каби турли биологик турларни ўз ичига олиши мумкин. Уларнинг яратилишидан асосий мақсад инсон эҳтиёжларини қондириш, яъни қишлоқ хўжалиги самарадорлигини ошириш, фарматсевтик препаратлар ишлаб чиқариш, атроф-муҳит муаммоларини бартараф этишдир.
Трансген организмларнинг яратилиш усуллари
Трансген организм яратиш бир неча босқичлардан иборат бўлади. Аввало, керакли ген танланади ва махсус молекуляр технологиялар ёрдамида ажратиб олинади. Кейин бу ген вектор деб аталувчи ташувчи молекулага бириктирилади. Кўпинча бактерияларнинг плазмидлари ёки вируслар вектор сифатида ишлатилади. Ушбу векторлар орқали ген мезбон организмнинг геномига киритилади. Сўнгра, трансген организм ўстирилади ва унинг генетик ўзгариши тасдиқланади. Ушбу жараёнлар мураккаб молекуляр биология ва биотехнология техникаларини талаб қилади.
Трансген ўсимликлар
Трансген ўсимликлар — бу ўз генларига бошқа организмлардан ген киритилган ўсимликлар бўлиб, уларнинг асосий мақсади ҳосилдорликни ошириш, зараркунандаларга, касалликларга, қурғоқчиликка ва пеститсидларга чидамли навлар яратишдан иборат. Масалан, Бт маккажўхори таркибида Басиллус тҳурингиенсис бактериясининг гени мавжуд бўлиб, бу ўсимликнинг айрим ҳашаротларга қарши табиий токсин ишлаб чиқаришини таъминлайди. Шунингдек, “Голден Рисе” (Олтин гуруч) номи билан машҳур бўлган трансген гуруч таркибида А витамини провитамини бўлган бета-каротин генлари мавжуд бўлиб, бу озиқланиш танқислигини камайтиришга хизмат қилади.
Трансген ҳайвонлар
Трансген ҳайвонлар ҳам инсон эҳтиёжлари учун муҳим аҳамиятга эга. Улар кўпроқ илмий тадқиқотлар, дори-дармон ишлаб чиқариш, инсон касалликларини моделлаштириш ва соғлом маҳсулот олиш мақсадида яратилади. Масалан, трансген сичқонлар кўплаб касалликлар, жумладан, саратон, Алсгеймер , диабет ва юрак хасталиклари бўйича тажрибаларда ишлатилади. Бундан ташқари, “генетик фермалар”да яратилган сигир ёки эчкилардан инсон инсулини ёки бошқа доривор оқсиллар ишлаб чиқарилади. Баъзи ҳолларда трансген ҳайвонлардан орган трансплантатсияси учун ҳам фойдаланиш бўйича изланишлар олиб борилмоқда.
Трансген микроорганизмлар
Трансген микроорганизмлар, хусусан бактериялар ва ачитқилар, саноатда кенг қўлланилади. Бундай организмлар ёрдамида антибиотиклар, витаминлар, ферментлар, биоёқилғи ва бошқа кимёвий моддалар ишлаб чиқарилади. Масалан, Эсчеричиа коли бактерияси трансген шаклда яратилган бўлиб, у ёрдамида инсулин ишлаб чиқарилади. Бу соғлиқни сақлаш соҳасида инқилобий янгилик бўлди. Трансген микроорганизмлар экологик муаммоларни ҳал қилишда, масалан, нефт тўкилишларини тозалашда ҳам фойдаланилади.
Трансген организмларнинг афзалликлари
Трансген организмлар инсоният ҳаётини енгиллаштиришга, озиқ-овқат хавфсизлигини таъминлашга, дори воситаларини арзон ва кўп миқдорда ишлаб чиқаришга катта ҳисса қўшади. Улар қишлоқ хўжалигида зараркунандалар сонини камайтириш, ўсимлик касалликларига қарши кураш, қурғоқчиликка бардошли навлар етиштириш имконини беради. Тиббиётда эса трансген организмлар орқали инсулин, интерферон, ваксина, антикорлар каби биологик фаол моддалар ишлаб чиқарилиши беморлар учун янги даволаш йўлларини очмоқда. Шунингдек, илмий тадқиқотларда инсон касалликларини чуқурроқ ўрганишга ёрдам беради.
Трансген организмларнинг хавфлари
Трансген организмлар билан боғлиқ хавотирлар ҳам мавжуд. Энг кўп муҳокама қилинадиган масала — уларнинг соғлиқ учун хавфсизлиги. Айрим мутахассислар трансген озиқ-овқатлар аллергик реаксия чақириши, узоқ муддат истеъмол қилинганда саломатликка салбий таъсир кўрсатиши мумкинлигини таъкидлайди. Бошқа хавотир эса трансген генларнинг ёввойи турларга ўтиб кетиши ва биологик хилма-хилликнинг камайишига олиб келишидир. Бундан ташқари, генетик модификатсияланган уруғлик маҳсулотларининг монополиялашуви орқали қишлоқ хўжалигида иқтисодий муаммолар юзага келиши мумкин.
Трансген маҳсулотлар бўйича ёндашувлар
Дунё мамлакатларининг трансген маҳсулотларга бўлган ёндашуви турлича. АҚШ ва Бразилия каби давлатлар трансген маҳсулотларни кенг ишлаб чиқариб, экспорт қилади. Европа Иттифоқи эса трансген озиқ-овқатларни қатъий назорат остида бозорга чиқаради ёки айрим ҳолларда бутунлай тақиқлайди. Кўплаб давлатлар трансген озиқ-овқат маҳсулотларида махсус ёрлиқ бўлишини талаб қилади. Бу истеъмолчиларни огоҳлантириш ва уларга танлов ҳуқуқини тақдим этиш учун зарур ҳисобланади. Трансген маҳсулотлар билан боғлиқ халқаро қонунчилик ва этик меъёрлар ҳали ҳам ривожланиш жараёнида.
Ўзбекистон ва трансген технологиялар
Ўзбекистон Республикаси ҳам биотехнология ва ген муҳандислиги соҳасидаги замонавий ютуқларни ўз қишлоқ хўжалиги, фарматсевтика ва озиқ-овқат саноатига жорий қилиш бўйича изланишлар олиб бормоқда. Шу билан бирга, трансген маҳсулотларнинг хавфсизлиги ва сифатини таъминлаш, уларни назорат қилиш тизими яратиш зарурати мавжуд. Илмий-тадқиқот институтлари томонидан трансген ўсимлик навларини яратиш бўйича тажрибалар ўтказилмоқда. Лекин кенг миқёсда амалиётга жорий этиш учун қўшимча илмий асослар, синовлар ва қонуний меъёрлар керак бўлади.
Трансген организмлар бўйича этик масалалар
Трансген организмлар билан ишлашда фақат илмий ва техник ёндашув етарли эмас, балки ахлоқий (этик) меъёрлар ҳам муҳим ҳисобланади. Баъзи одамлар тирик мавжудотлар генетикасига аралашишни табиийликка қарши деб ҳисоблайди. Трансплантатсия ёки инсон генини бошқа организмларга кўчириш масалалари диний, маданий ва ахлоқий мунозараларни келтириб чиқармоқда. Шунингдек, трансген маҳсулотлар бозорида йирик компаниялар томонидан ҳукмронлик ўрнатилиши, қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқарувчиларининг эркинлигини чеклаши мумкин.
Келажак истиқболлари
Трансген организмлар келажакда кўплаб соҳаларда катта ютуқларга олиб келиши мумкин. Айниқса, иқлим ўзгаришларига мослашувчан навлар яратиш, озиқ-овқат танқислигини камайтириш, биологик дори воситаларини оммавий ишлаб чиқариш, экологик тозаликни таъминлаш каби йўналишларда трансген технологиялар муҳим рол ўйнаши мумкин. Шу билан бирга, бу технологиялар билан эҳтиёткорона ва масъулиятли муносабатда бўлиш, уларнинг ижтимоий, экологик ва соғлиқ билан боғлиқ жиҳатларини чуқур ўрганиш талаб этилади. Фақат шундагина трансген организмлардан фойдаланиш инсоният фаровонлигига хизмат қилади.