Табиат инсон саломатлиги учун бебаҳо неъматларни тақдим этади. Улардан бири бу — турп. Турп қадимдан бери халқ табобатида ва кундалик овқатланишда муҳим ўрин эгаллаган сабзавот ҳисобланади. Унинг шифобахш хусусиятлари, витамин ва минералларга бойлиги, ҳазм қилишга ижобий таъсири каби бир қатор афзалликлари мавжуд. Бироқ ҳар қандай неъмат каби, турпни ҳам тўғри истеъмол қилмаслик соғлиқ учун муаммолар келтириб чиқариши мумкин. Шу сабабли ушбу мақолада турпнинг фойдали жиҳатлари билан бир қаторда унинг салбий таъсирлари ҳақида ҳам тўхталиб ўтилади.
Турпнинг умумий тавсифи
Турп — илдизмевали сабзавот бўлиб, кўплаб навлари мавжуд. Одатда оқ, қизил, бинафша ёки қора рангларда учрайди. Турпнинг мазаси бироз аччиқроқ бўлиб, бу унинг таркибидаги эфир мойлари ва табиий гликозидлар билан боғлиқ. Турп кўп ҳолларда салатларда, ошларда, шарбат шаклида ёки халқ табобатида ишлатилади. У таркибида К витамини, Б гуруҳ витаминлари, калий, темир, калсий, магний каби муҳим минералларни ўз ичига олади.
Турпнинг соғлиқ учун фойдалари
Турп организмга турли йўллар билан ижобий таъсир кўрсатади. Биринчи навбатда, у иммун тизимини мустаҳкамлашга хизмат қилади. Таркибидаги К витамини яллиғланишларга қарши курашишда самарали восита бўлиб, совуқ тушганда ёки шамоллашда фойдалидир. Айниқса, қора турп асалли аралашмаси халқ орасида йўталга қарши самарали дори сифатида машҳур.
Иккинчидан, турп ҳазм тизимини яхшилайди. Унинг таркибидаги тола моддалар ичак фаолиятини рағбатлантиради, қабзиятнинг олдини олади ва метаболизмни тезлаштиради. Айниқса, оч қоринга оз миқдорда турп истеъмол қилиш ичакларни тозалайди ва организмни кераксиз моддалардан халос этишга ёрдам беради.
Учинчидан, турп сийдик ҳайдовчи хусусиятга эга. Бу эса организмдаги ортиқча суюқликдан халос бўлиш, шишлар ва буйракдаги енгил яллиғланишларни камайтиришга хизмат қилади. Айрим тадқиқотларга кўра, қора турп буйрак тошларига қарши ҳам фойдали таъсир кўрсатади.
Тўртинчидан, турп юрак-қон томир тизими учун ҳам фойдалидир. Унинг таркибида мавжуд бўлган антиоксидантлар қон босимини барқарорлаштиради, ёмон холестерин даражасини пасайтиради ва томирлар деворларини мустаҳкамлайди. Бу эса юрак хуружи, инсулт каби касалликларнинг олдини олишда муҳим омил бўлиши мумкин.
Бешинчидан, турп тери ва соч соғлиғи учун ҳам яхши таъсир кўрсатади. Ундаги витаминлар ва минераллар терининг янгиланиши, яллиғланишларнинг камайиши, сивилкаларнинг камайиши каби ижобий таъсирлар билан ажралиб туради. Турп шарбати билан юзни артиш тери рангини тиниқлаштиради ва ёғли тери муаммоларини бартараф этишга ёрдам беради.
Турпнинг халқ табобатидаги ўрни
Турп қадимдан халқ табобатида кенг қўлланилган. Айниқса, қора турп энг кўп шифобахш хусусиятларга эга бўлган нав ҳисобланади. Асалли қора турп йўтал, бронхит ва томоқ оғриғига қарши самарали восита сифатида ишлатилади. Бу аралашма организмни иситади, балғамни юмшатади ва нафас йўлларини тозалайди.
Шунингдек, турп шарбати билан тайёрланган компресслар бўйин оғриғи, мушакларнинг қаттиқлашуви, бўғим оғриғи учун ишлатилади. Баъзи ҳолларда турп уруғи кукуни ҳам табобатда ишлатилган, айниқса, шамоллаш ва бронхитда илиқ чой шаклида истеъмол қилинган.
Турп уруғи ва илдизи жигарга ижобий таъсир кўрсатади. Уларни доимий, лекин меъёрида истеъмол қилиш жигарнинг тозаланишига ёрдам беради. Аммо бу турдаги муолажаларни доимо шифокор назорати остида олиб бориш тавсия этилади.
Турпнинг истеъмолда меъёри
Турпдан максимал фойда олиш учун уни меъёрида истеъмол қилиш зарур. Катталар учун бир кунда 100-150 грамм турп етарли бўлиши мумкин. Уни асосан янги ҳолатда салатлар таркибида ёки шарбат сифатида истеъмол қилиш тавсия этилади. Иссиқликда қайнатилган ёки қовурилган турп ўзининг айрим фойдали хусусиятларини йўқотади. Шу боис уни хом ҳолатда истеъмол қилиш афзал.
Яна бир муҳим жиҳат — турпни оч қоринга истеъмол қилиш ҳазм жараёнини тезлаштиради, аммо бу усул барча одамлар учун мос келмаслиги мумкин. Айниқса, ошқозон-ичак муаммолари бўлган одамлар турпни тўғри ва эҳтиёткорлик билан истеъмол қилишлари керак.
Турпнинг мумкин бўлган зарарли жиҳатлари
Турп фойдали сабзавот бўлишига қарамай, унинг баъзи ҳолларда салбий таъсири ҳам мавжуд. Энг аввало, ошқозон яраси ёки гастрити бўлган одамларга турп тавсия этилмайди. Чунки ундаги эфир мойлари ва аччиқ моддалар ошқозон шиллиқ қаватини безовта қилиб, яллиғланишни кучайтириши мумкин.
Шунингдек, қалқонсимон без фаолияти бузилган одамлар учун ҳам турп хавфли бўлиши мумкин. У таркибидаги айрим моддалар ёд моддасининг ўзлаштирилишига тўсқинлик қилиши мумкин, бу эса қалқонсимон без муаммоларини кучайтиради.
Яна бир жиҳат — турп аллергик реаксия чақириши мумкин. Жуда кам ҳолларда бўлса-да, баъзи одамлар турпга нисбатан сезувчан бўлишади. Бундай ҳолларда терида қичишиш, тошма ёки нафас олишда қийинчилик юзага келиши мумкин.
Турпни ҳаддан ортиқ истеъмол қилиш диарея, ич оғриғи ва метеоризмга сабаб бўлиши мумкин. Айниқса, болаларда бу каби ҳолатлар кўпроқ кузатилади. Шу сабабли болалар учун турпни кичик миқдорда, секин-аста таништириш зарур.
Турп истеъмол қилишда эҳтиёт чоралари
Турпдан фойда кўриш учун уни тўғри ишлатиш муҳим. Аввало, сифатли, чиримаган, янги турп танлаш керак. Иложи бўлса, экинларда кимёвий ўғит ишлатилмаган бўлиши мақсадга мувофиқ. Турпни истеъмол қилишдан олдин яхшилаб ювиш, агар керак бўлса, пўстлоғини арчиб ташлаш лозим.
Агар сизда ошқозон-ичак касалликлари бўлса, турп истеъмол қилишдан олдин шифокор билан маслаҳатлашиш зарур. Ҳомиладор аёллар ҳам турпдан эҳтиёткорлик билан фойдаланишлари, айниқса қора турп шарбати ёки эфир мойли аралашмаларни чеклашлари лозим.
Турпни бошқа сабзавотлар билан бирга, айниқса бодринг, сабзи, карам каби маҳсулотлар билан биргаликда истеъмол қилиш унинг фойдасини янада оширади ва организмга ножўя таъсирини камайтиради.
Хулоса
Турп инсон саломатлиги учун қимматли сабзавот ҳисобланади. Унинг таркибида кўплаб фойдали моддалар мавжуд бўлиб, иммунитетни мустаҳкамлаш, ҳазмни яхшилаш, юрак-қон томир тизимига ижобий таъсир кўрсатиш каби бир қатор афзалликларга эга. Шу билан бирга, баъзи ҳолларда турп истеъмол қилишда эҳтиёткорлик талаб этилади. Айниқса, сурункали касалликлар, аллергия ёки ошқозон муаммолари бўлган одамларга турпни меъёрида ва мутахассис маслаҳатига кўра истеъмол қилиш тавсия этилади. Тўғри фойдаланилганда эса турп нафақат мазали сабзавот, балки ҳақиқий табиат дориси бўлиши мумкин.