Уран — Қуёш тизимидаги еттинчи сайёра ва ўзининг кўк-яшил рангли қиёфаси ҳамда ноёб айланиш хусусиятлари билан ажралиб туради. У Қуёш тизимидаги энг совуқ сайёра бўлиб, газ гигантлари қаторига киради. Уранни ўрганиш инсоният учун катта илмий қизиқиш уйғотади, чунки у Қуёш тизимидаги бошқа сайёраларга қараганда бир қанча ғайриоддий хусусиятларга эга.
| Меҳвар таснифи | |
|---|---|
| Катта ярим oʻқи | 3 004 419 704 км 20.08330526 АБ |
| Периметри | 1 429 000 000 км 9.553 АБ |
| Экксентриситети | 0.044405586 |
| Перигелий | 2 748 938 461 км 18.37551863 АБ |
| Афелий | 249 228 730 км 1.66599116 АБ |
| Сидерик даври | 686.9600 кун (1.8808 Йил) |
| Синодик даври | 779.96 кун (2.135 Йил) |
| Ўртача орбитал тезлиги | 24.077 км/сония |
| Энг катта орбитал тезлиги | 26.499 км/сония |
| Энг кичик орбитал тезлиги | 21.972 км/сония |
| Чекинниш | 1.85061° (5.65° (Қуёш экваторига нисбатан)) |
| Орбитал тугун узунлиги | 49.57854° |
| Перигелий аргументи | 286.46230° |
| Табиий йўлдошлари сони | 2 |
| Қуёшдан узоқлик масофаси | 1.52 АБ |
| Физик тасниф | |
| Экваторининг диаметри | 6,804.9 км (0.533 Ер) |
| Қутбий диаметри | 6,754.8 км (0.531 Ер) |
| Сиқиқлик | 0.00736 |
| Майдони | 144,798,465 км2 (0.284 Ер) |
| Ҳажми | 1.6318×1011 км3 (0.151 Ер) |
| Массаси | 6.4185×1023 кг (0.107 Ер) |
| Зичлик | 3.934 г/см3 |
| Тортиш кучи (екваторда) | 3.69 м/с2 (0.376 g) |
| Биринчи космик тезлик | 5.027 км/с |
| Сидерик сутка | 1.025957 кун (24.622962 соат) |
| Айланиш тезлиги | 868.22 км/соат (екваторда) |
| Эклиптикага оғиш бурчаги | 25.19° |
| Ректассензия (Қутб учун) | 317.68143° (21 соат 10 дақ 44 с) |
| Деклинатсия | 52.88650° |
| Албедо | 0.15 |
| Сиртидаги ҳарорат мин ўрта макс |
133 K (−140 °C) 210 K (−63 °C) 293 K (20 °C) |
| Атмосфера таснифи | |
| Атмосфера босими | 0.7–0.9 kPa |
| Карбонат ангидрид | 95.32% |
| Азот | 2.7% |
| Аргон | 1.6% |
| Кислород | 0.13% |
| Углерод монооксиди | 0.07% |
| Сув буғи | 0.03% |
| Неон | 0.00025% |
| Криптон | 0.00003% |
| Ксенон | 0.000008% |
| Озон | 0.000003% |
| Метан | 0.00000105% |
.svg){kind=small}
Ураннинг Тузилиши ва Хусусиятлари
Ураннинг диаметри тахминан 50,724 километр бўлиб, у ҳажми бўйича Қуёш тизимидаги учинчи йирик сайёрадир. У массаси жиҳатидан Нептундан кичикроқ бўлса-да, ҳажми каттароқ. Сайёранинг асосан водород ва гелийдан ташкил топган атмосфераси мавжуд бўлиб, метан ҳам муҳим рол ўйнайди. Метан Уран атмосферасига ўзига хос кўк-яшил ранг беради, чунки у Қуёш нурларидаги қизил спектрни ютади.
Ураннинг тузилиши учта асосий қатламга бўлинади:
- Ядро: Ураннинг марказида кичик, аммо жуда зич тош ва муздан ташкил топган ядро жойлашган.
- Ўрта қисм: Бу қатлам сув, аммиак ва метандан ташкил топган суюқ муз қатламидан иборат.
- Атмосфера: Энг ташқи қатлам эса водород, гелий ва метандан иборат газсимон атмосферадир.
Уран Қуёш тизимидаги энг совуқ сайёра ҳисобланади. Унинг сиртидаги ҳарорат тахминан -224°К га етади, бу эса унинг ички иссиқлик чиқариши жуда кам эканлигини кўрсатади.
Ураннинг Айланма Хусусиятлари
Ураннинг энг ғаройиб хусусиятларидан бири унинг ўз ўқи атрофида айланма йўналиши бўлиб, у деярли ёнбошлаб айланишини билдиради. Ураннинг қийшайганлик бурчаги 97,7° бўлиб, бу эса уни Қуёш тизимидаги барча сайёралардан фарқ қилади. Бу қийшайиш сайёра йилининг маълум бир вақтида Қуёшни тўғридан-тўғри бир қутбининг ёритиб туришини англатади, бошқа қутби эса бутунлай қоронғиликда қолади. Бир Уран йили, яъни унинг Қуёш атрофида тўлиқ айланиши тахминан 84 Ер йилига тенг.
Ураннинг кун давомийлиги эса жуда қисқа: у ўз ўқи атрофида 17 соат ва 14 дақиқада тўлиқ айланади.
Ураннинг Ҳалқалари
Уран ҳалқаларга эга бўлган дастлабки сайёралардан бири сифатида кашф қилинган. Ҳалқалар биринчи марта 1977-йилда аниқланган ва улар ўта юпқа ҳамда қоронғи моддадан иборат. Ураннинг жами 13 та ҳалқаси маълум бўлиб, уларнинг кўпи сайёранинг яқинида жойлашган. Ушбу ҳалқалар Қуёш тизимидаги бошқа сайёраларнинг ҳалқаларига нисбатан анча тор ва кам кўзга ташланади.
Ҳалқалар асосан муз, тош ва чанг заррачаларидан ташкил топган. Уларнинг қайси маънода шакллангани ҳали ҳам сир бўлиб қолмоқда, лекин улар Уран йўлдошлари ва сайёра гравитатсияси ўртасидаги таъсирлар натижаси бўлиши мумкин.
Ураннинг Йўлдошлари
Ураннинг атрофида 27 та табиий йўлдош мавжуд бўлиб, уларнинг барчаси Шекспир ва Александр Поуп асарларидаги қаҳрамонларнинг номлари билан аталган. Энг йирик йўлдошлари қуйидагилар:
- Титаниа: Ураннинг энг йирик йўлдоши. Унинг диаметри тахминан 1,578 километрни ташкил этади.
- Оберон: Ураннинг иккинчи йирик йўлдоши. Обероннинг юзасида чуқур кратерлар мавжуд.
- Умбриел: Бу йўлдошнинг юзаси жуда қоронғи ва муз билан қопланган.
- Ариел: Уран йўлдошлари орасида энг ёрқинларидан бири.
- Миранда: Ураннинг энг ғаройиб йўлдоши. Миранда юзаси тоғлар, ёриқлар ва чуқур жарликлар билан ўралган.
Йўлдошларнинг кўпи муз ва тошлардан ташкил топган бўлиб, баъзиларининг юзасида геологик фаоллик излари кўзга ташланади.
Ўрганиш Тарихи
Уран 1781-йилда инглиз астрономи Уилям Гершел томонидан кашф қилинган. Бу Қуёш тизимида телескоп ёрдамида топилган биринчи сайёра эди. Гершел дастлаб Уранни комета деб ўйлаган, лекин кейинчалик бу янги сайёра эканлиги аниқланди.
Уранни ўрганиш бўйича энг муҳим космик миссия Воягер 2 бўлиб, у 1986-йилда Ураннинг ёнидан учиб ўтди. Воягер 2 сайёранинг яқин тасвирларини юбориб, унинг атмосфераси, ҳалқалари ва йўлдошлари ҳақида кўплаб маълумотларни тақдим этди.
Ураннинг Келажакдаги Ўрганилиши
Ҳозирги кунда Уранни ўрганишга қаратилган янги космик миссиялар режалаштирилмоқда. Олимлар Ураннинг атмосферасини, ҳалқаларини ва йўлдошларини чуқурроқ ўрганиш орқали Қуёш тизимининг ривожланиш тарихи ва сайёраларнинг шаклланиш жараёнларини яхшироқ тушунмоқчи.
Хулоса
Уран Қуёш тизимидаги энг қизиқарли ва сирли сайёралардан бири бўлиб, унинг ўзига хос айланиш йўналиши, совуқ атмосфераси ва бой йўлдош тизими уни астрономлар учун жуда қизиқарли тадқиқот объэкти қилади. Ушбу сайёрани янада чуқурроқ ўрганиш фақатгина Ураннинг ўзини эмас, балки Қуёш тизимининг қандай шаклланганини ва қандай ривожланганини тушунишга ҳам ёрдам беради.