Хива — Ўзбекистоннинг Хоразм вилоятида жойлашган қадимий шаҳар бўлиб, узоқ тарихий мероси ва меъморий бойлиги билан машҳур. Хива шаҳрининг бой тарихи, қадимий иншоотлари, юксак маданияти ва ноёб меъморий обидалари уни жаҳон маданиятининг ажралмас қисмига айлантиради. Шаҳар 1990-йилда ЮНЕСКОнинг Жаҳон мероси рўйхатига киритилган ва бутун дунё бўйлаб сайёҳларни ўзига жалб этади.
| Хива | |
|---|---|
| шаҳар | |
.jpg)   .jpg) _(5596932909).jpg) | |
| 41°23′0″N 60°22′0″E | |
| Мамлакат | Ўзбекистон |
| вилоят | Хоразм вилояти |
| Асос солинган | мил. ав. 5-асрда |
| Аҳолиси (2017) | 89 500 |
| Вақт минтақаси | UTC+5 |
| Автомобил коди | 90 |
Хива тарихи
Хиванинг келиб чиқиши ҳақида аниқ маълумотлар мавжуд бўлмасада, у ўз тарихини ўрта асрлардан бошлаган шаҳар ҳисобланади. Афсоналарга кўра, Хива шаҳрининг асосчиси пайғамбар Сулаймоннинг ўғли Афросиёб бўлган. Ривоятга кўра, Афросиёб саҳрода саёҳат қилиб, сув излаб келган ва қудуқ қаздирган. Шу жойда ҳаёт манбаи бўлган қудуқ атрофида одамлар тўпланган ва кейинчалик бу жой шаҳар тусини олган. Бу қудуқ «Хейвак» ёки «Хивак» деб аталган, ва шаҳар номи ҳам шундан келиб чиққан деган фикрлар мавжуд.
Тарихий манбаларга кўра, Хива шаҳар сифатида В–ВИ асрларда ташкил топган бўлиши мумкин. Шаҳар Ўрта Осиёнинг карвон йўллари чорраҳасида жойлашгани сабабли йирик савдо маркази сифатида танилган. Айниқса, Буюк Ипак йўли даврида Хива жуда ривожланган. У Марказий Осиёнинг бошқа йирик шаҳарларига – Бухоро, Самарқанд, ва Марвга туташган савдо йўлларининг марказида жойлашган бўлиб, карвончилар ва саёҳатчилар учун муҳим савдо ва маданий тўхташ нуқтаси бўлган.
Хива ўрта асрларда Хоразм давлатининг муҳим шаҳарларидан бири бўлиб, кейинчалик Хива хонлиги пойтахтига айланган. 1598-йилда Хива хонлиги ташкил топиб, Хива шаҳри унинг пойтахтига айлангач, шаҳарда кенг кўламдаги қурилиш ишлари олиб борилди. Хонлик даврида Хива маданият, илм-фан ва савдо марказига айланди. У ерда кўплаб мадрасалар, масжидлар ва мақбаралар бунёд этилган. Хонлик ўз мустақиллигини узоқ вақт сақлаб келган ва Марказий Осиё тарихида алоҳида ўринга эга бўлган.
Хиванинг меъморий обидалари
Хива шаҳри, айниқса унинг қадимий қисми — Ичан-қалъа билан машҳурдир. Ичан-қалъа — Хиванинг марказида жойлашган, девор билан ўралган ва бир вақтлар ҳимояланган шаҳар қисми бўлиб, унда кўплаб тарихий обидалар жойлашган. Ичан-қалъа ёдгорлик мажмуаси ЮНЕСКО томонидан ҳимоя қилинади ва жаҳон мероси рўйхатига киритилган. Унинг ичида жойлашган меъморий обидалар Хиванинг тарихий ва маданий бойликларини акс эттиради.
Кўҳна Арк
Кўҳна Арк (ёки Эски Арк) Хиванинг энг қадимий ва муҳим иншоотларидан бири ҳисобланади. У ХВИ асрда Хива хонлари учун қалъа сифатида қурилган. Кўҳна Арк хонларнинг яшаш жойи, ўзига хос саройи, ҳимоя миноралари, масжид ва бошқа биноларни ўз ичига олади. Бу жойда хонлар яшаган ва давлат ишлари олиб борилган. Унга ташриф буюрувчилар Хива тарихининг буюк даврларига гувоҳ бўлишади.
Калта Минор
Калта Минор – Хива шаҳрининг энг танилган ва ноёб минораларидан бири. Бу минора 1851-йилда Хива хони Муҳаммад Аминхон томонидан қурдирила бошланган. Режага кўра, минора жуда баланд қурилиши керак эди, аммо хон вафотидан сўнг қурилиш тўхтаб қолган ва минора тугалланмаган. Шунга қарамай, у ўзининг ажойиб ва ноёб шакли билан Хиванинг рамзига айланган. Калта Минор Хиванинг тимсоли бўлиб, унинг деворлари ранг-баранг ғиштлардан ишланган бўлиб, кўк, яшил ва кулранг нақшлар билан безатилган.
Жума масжиди
Жума масжиди Хиванинг энг қадимий масжиди ҳисобланади. Унинг энг муҳим хусусиятларидан бири – ичидаги 213 та ёғоч устунлар билан безатилган ноёб ички тузилишидир. Бу устунлар орасида 10-асрга оидлари ҳам мавжуд. Масжид ХВИИ асрда қайта қурилган ва Хоразмнинг энг ноёб меъморий обидаларидан бирига айланган. Жума масжидида ибодат қилинадиган майдон жуда кенг бўлиб, у қадимий Хиванинг ибодат ва ижтимоий ҳаётида муҳим ўрин тутган.
Тош Ҳовли саройи
Тош Ҳовли саройи Хива хонлиги даврида барпо этилган, 1830-йилларда қуриб битказилган сарой бўлиб, у хон оиласининг яшаш жойи сифатида хизмат қилган. Сарой ўзининг гўзал ва мураккаб безаклари, чиройли гумбазлари, тош ва ёгъочдан ишланган ўйма нақшлари билан ажралиб туради. Тош Ҳовли уч қисмга бўлинган: ҳарам, давлат ишлари олиб бориладиган хона ва ҳарбий хизматлар учун ажратилган қисмлар. Бу сарой Хиванинг меъморий анъаналарининг энг ёрқин намойишларидан биридир.
Хива маданияти ва анъаналари
Хива нафақат меъморий обидалари, балки ўзига хос маданияти ва анъаналари билан ҳам машҳур. Хива аҳолиси қадимий ҳунармандчилик турларини сақлаб қолган. Бу ерда ипакчилик, заргарлик, ёғоч ўймакорлиги ва кулолчилик ривожланган. Айниқса, Хивада яратилган ёғоч ўйма эшиклар ва бошқа ёғоч буюмлар машҳур бўлиб, улар бутун дунёда ўзининг нафислиги ва безаклари билан тан олинган.
Шунингдек, Хива ўзининг бой фолклор санъати ва мусиқа мероси билан ҳам ажралиб туради. Хоразм рақслари, мақом санъати ва қўшиқлари Хиванинг маданий меросига киради ва асрлар давомида сақланиб келмоқда. Ҳар йили Хивада халқаро ва маҳаллий маданий тадбирлар, фолклор фестиваллари ўтказилади, бу эса шаҳарнинг миллий анъаналарини дунёга танитишга ёрдам беради.
Хиванинг бугунги ҳолати ва сайёҳлик аҳамияти
Ҳозирги кунда Хива шаҳрининг қадимий қисми, айниқса Ичан-қалъа, сайёҳлар учун жозибали маскан ҳисобланади. ЮНЕСКО томонидан ҳимоя остига олингани сабабли Хиванинг қадимий обидалари сақлаб қолинмоқда ва реставратсия ишлари амалга оширилмоқда. Шаҳар замонавий меҳмонхоналар, ресторанлар, сайёҳлик хизматлари билан жиҳозланган бўлиб, бу сайёҳларнинг қулай саёҳат қилишига ёрдам беради.
Хива Ўзбекистоннинг сайёҳлик соҳасида муҳим ўрин тутади ва ҳар йили минглаб сайёҳлар Хиванинг тарихий ва маданий бойликлари билан танишиш учун ташриф буюришади. Шунингдек, Хива Ўзбекистоннинг бошқа йирик тарихий шаҳарлари – Бухоро ва Самарқанд билан биргаликда «Буюк Ипак йўли» нинг сайёҳлик марказлари сифатида эътироф этилади.
Хулоса
Хива, ўзининг тарихий, маданий ва архитектура мероси билан Ўзбекистоннинг энг гўзал шаҳарларидан биридир. У, нафақат ўзининг қадимийлиги, балки бугунги кунда ҳам сайёҳлар учун қизиқарли жой бўлиб қолмоқда. Шаҳар тарихи, маданияти ва анъаналарини ўрганиш учун энг яхши манзил ҳисобланади. Хива, шунингдек, глобал маданиятда ўзининг аҳамиятини йўқотмайди ва бу гўзал шаҳар ҳар бир сайёҳга унутилмас таассурот қолдиради.