Хориоидит — бу кўз тубидаги қон томир қатламларидан бири бўлган хориоидея тўқимасининг яллиғланиши билан тавсифланадиган офталмологик касалликдир. Хориоидея кўзнинг орқа қисмида ва тўр парданинг остида жойлашган ва кўзнинг ички қатламларини қон билан таъминловчи муҳим тузилма ҳисобланади. Хориоидит одатда кўзнинг бошқа қатламларига ҳам таъсир қилиши мумкин, айниқса ретина (тўр парда) ва склера (кўзнинг ташқи оқ қисми) билан биргаликда яллиғланиш кузатилади. Касалликнинг кечиши ўткир ёки сурункали, бир ёки икки кўзни қамраб оладиган шаклда бўлиши мумкин. Бу касаллик одатда ёш ва ўрта ёшдаги одамларда кўпроқ учрайди, аммо ҳар қандай ёшдаги инсонларда ҳам ривожланиши мумкин.
Касалликнинг сабаблари
Хориоидитнинг пайдо бўлишига олиб келувчи омиллар жуда кўп бўлиши мумкин. Энг аввало, бу инфексион ва аутоиммун жараёнларга боғлиқ бўлиши мумкин. Инфексион сабаблар орасида токсоплазмоз, сифилис, сил, герпес вируслари ва бошқа паразитлар асосий ўринни эгаллайди. Токсоплазмоз — хориоидитнинг энг кўп учрайдиган шаклларидан биридир, у кўпинча ҳомиладорлик даврида онадан болага юқадиган инфектсия сабабли юзага келади. Аутоиммун сабабларга эса организм иммун тизимининг ўз тўқималарига ҳужум қилиши туфайли келиб чиқадиган ҳолатлар киради. Баъзида хориоидит системали касалликларнинг бир қисми сифатида ҳам намоён бўлади. Масалан, Беҳчет касаллиги, саркоидоз, ревматоид артрит ёки системали қизил югурук (СЛЕ) каби касалликларда кўриш органлари ҳам жараёнга тортилади.
Касаллик турлари
Хориоидит бир неча турларга бўлинади. Улар орасида ўткир ва сурункали, жойлашувига кўра марказий ёки периферик, бир томонлама ёки икки томонлама шакллар мавжуд. Ўткир хориоидит одатда кучли яллиғланиш жараёни билан кечади, беморда оғриқ, кўришнинг кескин пасайиши, кўз олдида хираликлар пайдо бўлади. Сурункали шакллар эса аста-секин ривожланиб, узоқ давом этади, кўриш аста-секин пасайиб боради. Хориоидит яккаланиб кўзнинг фақат бир қисмида ривожланиши ёки бутун кўзни қамраб олиши мумкин.
Белгилари ва клиник кўринишлари
Хориоидитнинг асосий белгиларига кўришнинг пасайиши, кўз олдида қорамтир доғлар пайдо бўлиши, ёруғлик сезувчанлик ортиши, баъзан кўз оғриғи ва бош оғриғи киради. Беморлар кўпинча кўриш майдонининг торайганини ёки айрим жойларда кўришнинг бутунлай йўқолганини сезадилар. Кўз текширувлари давомида офталмолог хориоидеада оқиш-гил рангдаги доғлар, тўқималар атрофида яллиғланиш жараёнини ва қон томирларидаги ўзгаришларни аниқлайди. Баъзида бу касаллик ҳеч қандай оғриқсиз ва секин ривожланади, бу эса уни эрта аниқлашни қийинлаштиради. Айниқса, сурункали шаклларда бемор узоқ вақт давомида шикоят қилмаслиги мумкин, фақат кўришда пасайиш сезилганда шифокорга мурожаат қилади.
Диагностика усуллари
Хориоидитни аниқлаш учун бир қатор офталмологик ва лаборатор текширувлар ўтказилади. Офталмоскопия ёрдамида шифокор хориоидеа ва ретина ҳолатини баҳолайди, яллиғланиш белгиларини аниқлайди. Бундан ташқари, флуорессеин ангиография, оптик коҳеренс томографияси (ОКТ) ва ултратовуш текширувлари орқали кўз тўқималарининг аниқ ҳолати баҳоланади. Инфексион сабабларни аниқлаш учун эса қон текширувлари, бактериологик ёки вирусологик таҳлиллар, иммунологик тестлар, мантоух тести каби махсус усуллар қўлланилади. Агар касаллик системали бўлса, беморни ревматолог, инфексионист ёки иммунолог ҳам кўриб чиқади.
Даволаш усуллари
Хориоидитни даволашда унинг сабабига қараб турли ёндашувлар қўлланилади. Агар касаллик инфексион манбали бўлса, антибактериал, антивирус ёки антипаразитар препаратлар буюрилади. Аутоиммун сабабли ҳолатларда эса кортикостероидлар ва иммуносупрессив воситалар кенг қўлланилади. Даволаш кўпинча узоқ муддатли бўлади ва шифокор назоратида амалга оширилади. Локал (яъни кўзга томчилар ёки инексиялар тарзида) ҳамда тизимли (оғиз орқали ёки инъэктсия тарзида) даво усуллари биргаликда қўлланилиши мумкин. Даволаш давомида кўз босимини назорат қилиш, ретина ва кўриш нервининг ҳолатини кузатиш муҳимдир.
Асоратлар
Хориоидит ўз вақтида ва тўғри даволанмаса, бир қатор жиддий асоратларга олиб келиши мумкин. Энг кўп учрайдиган асоратлар орасида кўриш қобилиятининг пасайиши ёки тўлиқ йўқолиши мумкин. Айниқса, сурункали шакллар узоқ муддат давом этиб, кўзнинг бошқа қисмларини ҳам жараёнга тортиб, умумий кўз саломатлигига жиддий зарар етказади. Баъзида даволаш натижасида касаллик бутунлай бартараф этилади, бироқ айрим ҳолларда унинг излари доимий қолиб кетади ва ретсидивлар бўлиб туради.
Профилактика ва назорат
Хориоидитдан сақланиш учун инфексиялардан эҳтиёт бўлиш, иммун тизимини мустаҳкамлаш ва умумий соғлом турмуш тарзига амал қилиш муҳимдир. Токсоплазмоз каби паразитар касалликлардан ҳимояланиш учун пишмаган гўшт истеъмол қилмаслик, чорва ҳайвонлари билан алоқада бўлганда гигиена қоидаларига амал қилиш лозим. Шунингдек, ҳомиладор аёллар паразитлардан сақланиш бўйича махсус кўрсатмаларга амал қилишлари керак. Аутоиммун касалликлар билан оғриган беморлар эса мунтазам равишда шифокор назоратида бўлишлари, белгиланган дориларни ўз вақтида ва тўғри қабул қилишлари зарур. Хориоидит билан оғриган беморлар узоқ муддатли кузатув ва мунтазам кўз текширувларига муҳтож бўлади, бу касалликнинг қайталанишига йўл қўймаслик учун муҳим ҳисобланади.
Хулоса
Хориоидит — бу кўз саломатлиги учун жиддий хавф туғдирадиган касаллик бўлиб, эрта ташхис ва тўғри даволаш уни муваффақиятли назорат қилиш имконини беради. Касаллик инфексион ёки аутоиммун омиллар туфайли пайдо бўлиши мумкин, белгилари турли хил бўлиб, кўриш қобилиятининг пасайиши билан кечади. Ўз вақтида мурожаат қилиш, тўғри ташхис қўйиш ва доимий шифокор назоратида бўлиш кўзнинг функсиясини сақлаб қолишда ҳал қилувчи аҳамиятга эга. Профилактика чоралари ва соғлом турмуш тарзи эса хориоидитнинг ривожланиш хавфини камайтиришда муҳим рол ўйнайди.