Чақалоқларда тиш чиқиши – бу ҳар бир ота-она учун катта аҳамиятга эга бўлган табиий босқичлардан биридир. Бу ҳолат одатда чақалоқ ҳаётининг биринчи йилида бошланади ва 3 ёшга келиб сут тишларининг тўлиқ чиқиши билан якунланади. Бу даврда боланинг оғиз бўшлиғида ўзгаришлар юз беради, тишлар милк остидан чиқиб, ўз ўрнини эгаллай бошлайди. Тиш чиқиши ҳар бир болада индивидуал кечади. Баъзиларида бу жараён осон ва сезиларсиз бўлиши мумкин, бошқаларида эса оғриқли ва безовталик билан кечади. Одатда биринчи тишлар 4–7 ойликда чиқади, лекин айрим болаларда бу жараён 3 ойликда ёки ҳатто бир ёшга яқин бошланиши мумкин.
Биринчи тишларнинг чиқиш тартиби
Кўпчилик чақалоқларда биринчи бўлиб пастки олд кесувчи тишлар чиқади. Бу одатда 6 ойлик атрофида юз беради. Кейинги навбатда юқори олд кесувчи тишлар чиқади. Уларнинг ортидан юқори ва пастки ён кесувчилар, кейин кичик жағ, сўнгра қозиқ ва ниҳоят катта жағ тишлари чиқади. Бу тартиб ҳар доим ҳам қатъий бўлмайди, баъзи ҳолларда тишлар бошқача кетма-кетликда чиқиши мумкин. Ҳар қандай ҳолатда ҳам бу ҳолат нормал ҳисобланади, агар тишлар кечикмаётган ва боланинг умумий ҳолати яхши бўлса.
Тиш чиқиш белгилари
Тиш чиқиш даврида чақалоқларда турли белгилар кузатилиши мумкин. Энг кенг тарқалган белгилар – бу кўпроқ сўлак ажралиши, милкларда қизариш ва шишиш, оғизга қўл ёки турли буюмларни солишга ҳаракат қилиш, уйқусизлик, иштаҳанинг камайиши, инжиқлик ва баъзан тана ҳароратининг бироз кўтарилиши. Баъзида диарея ёки бурун оқиши ҳам кузатилиши мумкин, аммо бу ҳолатлар доимо тиш чиқиши билан боғлиқ бўлмаслиги мумкин. Шунинг учун, агар боланинг ҳолати ёмонлашса ёки юқори ҳарорат давом этса, шифокорга мурожаат қилиш муҳимдир.
Оғриқ ва ноқулайликни камайтириш усуллари
Чақалоқларда тиш чиқиши оғриқли бўлиши мумкин. Бундай ҳолатда ота-оналар боланинг ҳолатини енгиллаштириш учун турли усуллардан фойдаланишлари мумкин. Энг оддий ва самарали усуллардан бири бу совуқ тиш чиқиш ҳалқаларидан фойдаланишдир. Улар чақалоқнинг милкларига босим бериб, оғриқни камайтиради. Шунингдек, чақалоққа махсус резина ўйинчоқлар бериш ҳам фойдали бўлиши мумкин. Баъзи ҳолларда, шифокор тавсиясига кўра, махсус оғриқ қолдирувчи гел ёки дори воситаларидан фойдаланиш мумкин, аммо буларни фақат мутахассис маслаҳатига асосан қўллаш лозим. Уй шароитида чақалоқнинг милкларини тоза бармоқ ёки стерил мато билан юмшоқ массаж қилиш ҳам фойдали бўлади.
Тиш чиқиш ва овқатланиш ўзгаришлари
Тиш чиқиши даврида кўпгина чақалоқлар овқатланишда ўзгаришларга учрайди. Баъзиларида иштаҳа камаяди, бошқаларида эса эмиш ёки чайнаш қийинлашади. Бу ҳолат одатда вақтинчалик бўлади ва тиш чиққач, бола яна одатдаги тартибда овқатлана бошлайди. Шу сабабли ота-оналар сабрли бўлишлари ва боланинг ҳолатига қараб овқатланишни мослаштиришлари керак. Баъзан юмшоқроқ ёки илиқ овқатлар бериш, чақалоқни кўпроқ эмизиш ёки суюқликлар билан таъминлаш фойдали бўлади.
Тиш чиқиши ва иммунитет
Тиш чиқиш чақалоқ иммун тизимига ҳам таъсир қилиши мумкин. Бу даврда бола ўзини заифроқ ҳис қилиши, организми турли инфексияларга нисбатан сезувчанроқ бўлиши мумкин. Чунки оғриқ ва ноқулайлик сабабли бола камроқ ухлаши, ёмон овқатланиши мумкин, бу эса иммунитетга бевосита таъсир қилади. Шунинг учун бу даврда чақалоқнинг соғлиғига алоҳида эътибор қаратиш зарур. Уни ҳаддан ташқари совуқдан ёки одам кўп жойлардан ҳимоя қилиш, тозаликка риоя қилиш ва эмизикли бўлса, онанинг соғлом овқатланишига эътибор бериш керак.
Тиш чиқиши кечикса нима қилиш керак
Агар боланинг биринчи тишлари 12 ойгача чиқмаса, бу ҳолат шифокор томонидан кузатилиши лозим. Гарчи айрим ҳолларда бу ҳолат генетик бўлиши ёки оилавий хусусиятга эга бўлиши мумкин, аммо баъзан рахит, гормонал бузилишлар ёки бошқа соғлиқ муаммолари бунга сабаб бўлиши мумкин. Тиш чиқиш кечикаётган болалар педиатр ёки болалар стоматологи томонидан текширувдан ўтказилиши керак. Тишларнинг чиқмаслиги баъзида чақалоқнинг умумий ривожланишига ҳам таъсир қилиши мумкин, шунинг учун бу ҳолат эътиборсиз қолдирилмаслиги лозим.
Тиш чиқиш ва ота-оналарнинг сабр-тоқати
Тиш чиқиши даври ота-оналар учун ҳам синов даври ҳисобланади. Бола инжиқлиги, уйқусизлик, овқатланишдаги муаммолар, доимий парвариш эҳтиёжи ота-онани чарчатиши мумкин. Бу ҳолатда муҳим нарса – сабр ва боланинг ҳолатини тушунишдир. Чақалоқ ўз ҳолатини сўз билан ифодалай олмагани сабабли, ота-онанинг меҳрибонлиги, қучоқлаши, тинчлантирувчи овози чақалоқ учун катта тасалли бўлиши мумкин. Бу босқич вақтинчалик эканини англаш, ота-онага руҳий бардамлик беради. Боланинг ҳолатини енгиллаштириш учун ҳар икки ота ҳам иштирок этиши, бир-бирини қўллаб-қувватлаши керак.
Тишлар чиққанидан кейинги босқичлар
Тиш чиқиши фақат бошланишдир. Тишлар чиққач, уларни парваришлаш, тўғри овқатланишни йўлга қўйиш ва кейинчалик доимий тишлар учун асос яратиш жараёни бошланади. Сут тишлари доимий тишлар ўсадиган йўналишни шакллантиради. Шу сабабли, уларни эрта йўқотиш ёки эътиборсиз қолдириш нотўғри бўлади. Боланинг 3–4 ёшга келиб барча 20 та сут тиши чиқиб бўлади ва улар 6–7 ёшгача сақланади. Бу даврда бола тиш шифокори билан доимий текширувлардан ўтиши, оғиз гигиенаси бўйича оддий кўникмаларни ўрганиши керак.