«Шашмақом» – Марказий Осиё халқлари, хусусан, ўзбек ва тожик халқ мусиқий меросининг энг юксак ва қадимий намуналаридан бири бўлиб, асрлар давомида шаклланган классик мусиқа санъати мактабидир. Бу санъат жанри ўз номини «шаш» (олти) ва «мақом» (ижро йўллари) сўзларидан олган, яъни олти мақом дегани. Шашмақом мусиқий мероси ўз ичига мусиқий йўллар, оҳанглар, турли куй-қўшиқлар ва ашулаларни олади ва у Марказий Осиё мусиқасининг энг юксак санъат асари ҳисобланади.
Шашмақомнинг Тарихи ва Келиб Чиқиши
Шашмақомнинг келиб чиқиши тўғрисида аниқ маълумотлар мавжуд эмас, лекин унинг илдизлари қадимий даврларга бориб тақалади. Шашмақомнинг шаклланишига асос бўлган элементлар илк даврларда халқ мусиқасида мавжуд бўлган. Шашмақомнинг тарихи Х-ХИИ асрлардан бошланиб, ХИВ-ХВ асрларга келиб ўзига хос шаклга эга бўлган. Бу санъат, асосан, Бухоро ва Самарқанд каби маданий марказларда шаклланган ва ривожланган.
Х-ХИИ асрда яшаб ижод қилган Абу Наср Форобий, Абу Али ибн Сино ва бошқа илмий ва маданий арбоблар ўз даврининг мусиқа ҳақида ёзган асарларида мақомлар тизими ҳақида муҳим фикрлар билдирганлар. Кейинчалик, Ўрта Осиё ҳудудида яшаган мусиқашунослар ва санъаткорлар бу мақомларни мукаммаллаштириб, амалда татбиқ қила бошладилар. Шашмақомнинг шаклланишига энг катта таъсирни айнан ўша даврда ўтган етакчи мусиқачилар, хусусан, Навоий каби санъат намоёндалари кўрсатган.
Шашмақомнинг Тузилиши ва Хусусиятлари
Шашмақом олти асосий мақомдан ташкил топган бўлиб, улар қуйидагилардан иборат: Бузрук, Рост, Наво, Дугоҳ, Сегоҳ ва Ироқ. Ҳар бир мақом ўзига хос куйлар, қўшиқлар, оҳанглар, мусиқий йўллардан иборат. Шашмақомни ижро қилишда қўлланиладиган чолғу асбоблари орасида дутор, доира, танбур, чанг, най ва бошқа миллий асбоблар катта ўрин эгаллайди. Бу асбоблар Шашмақом куйларига ўзига хос хуш овоз ва оҳангдорлик беради.
Шашмақом мусиқасининг асосий қисмлари қуйидагича бўлинади:
- Наср – Кириш қисми бўлиб, унда мусиқий асарнинг асосий тонлари ва оҳанглари намоён қилинади.
- Тарона – Овозли қисм бўлиб, унда муайян шеърга мос равишда куйлар ижро этилади.
- Мушкилот – Мусиқанинг қийин ва мураккаб қисмларидан бири бўлиб, ижрочидан катта маҳорат талаб этади.
- Тасниф – Шашмақомнинг алоҳида бир бўлаги бўлиб, унда мураккаб ритм ва оҳанглар уйғунлашади.
- Уфари – Мақомнинг охирги қисми бўлиб, унда мусиқа аста-секинлик билан якунланади ва тугалланади.
Шашмақом асарлари одатда шеърий асар, яъни ғазаллар асосида ижро этилади. Одатда, улар мумтоз шеъриятнинг йирик намояндалари ижодидан танланади. Шашмақомда Алишер Навоий, Ҳофиз Шерозий, Саъдий Шерозий каби шоирларнинг ғазаллари кўп қўлланилади, бу эса мусиқа ва шеъриятни уйғунлаштиради.
Шашмақом Санъати ва Унинг Ижрочилиги
Шашмақомни ижро этиш жуда мураккаб жараён бўлиб, бу санъатда фақат етук устоз мусиқачилар ва ашулачилар маҳорат кўрсата олади. Шашмақомда ижрочининг овоз диапазони ва ижро услуби муҳим ўрин тутади, чунки у ҳар бир мақомни мукаммал тарзда очиб бера олиши керак. Шашмақом асосан ансамбл бўлиб ижро қилинади, лекин айрим ҳолларда яккахон ижрочилик ҳам мавжуд.
Шашмақом ансамбллари асосан дастлаб Бухорода шаклланган. Ансамбл таркибида доира, дутор, чанг, танбур ва бошқа асбобларни чалувчи мусиқа усталари бўлиб, улар биргаликда мақомнинг бутун оҳангдорлигини яратадилар. Шашмақом ижрочилари орасида ўз даврида Абдурауф Фитрат, Юнус Ражабий каби санъаткорлар катта шуҳрат қозонган. Улар нафақат Шашмақомни ижро этган, балки бу санъатнинг келажак авлодга етиб бориши учун катта ҳисса қўшганлар.
Шашмақомнинг Маданий Аҳамияти ва Унинг Ҳозирги Ҳолати
Шашмақом нафақат Ўзбекистонда, балки Тожикистонда ҳам миллий мусиқа санъати сифатида эъзозланади ва бу икки халқнинг маданий мероси сифатида қадрланади. Шашмақом санъати Ўзбекистон ва Тожикистон томонидан қўшма тарзда сақлаб келинади ва уларнинг ҳукуматлари томонидан қўллаб-қувватланади.
2003-йилда Шашмақом ЮНЕСКО томонидан «Инсониятнинг оғзаки ва номоддий мероси дурдонаси» сифатида тан олинди. Бу санъатнинг халқаро даражада эътироф этилиши Шашмақомни асраб-авайлаш ва келажак авлодларга етказиш учун катта замин яратди. Бугунги кунда Шашмақомни ўрганиш ва ижро этиш учун Ўзбекистоннинг бир қанча санъат олий ўқув юртларида махсус дастурлар мавжуд.
Ўзбекистон ва Тожикистонда ҳар йили Шашмақом фестиваллари ўтказилиб, унда истеъдодли ёш ижрочилар ўз маҳоратларини намоён этади. Шашмақомни ўрганишга қизиқувчи ёшларга устоз-шогирд анъанасига кўра таълим берилади, бу эса унинг сақланишига ва ривожланишига катта ҳисса қўшади. Шу тариқа, Шашмақом янги даврда ҳам ўзининг қадимийлиги, бетакрорлиги ва санъатий чуқурлигини йўқотмасдан, инсониятнинг бебаҳо маданий меросларидан бири сифатида яшаб келмоқда.
Хулоса
Шашмақом Марказий Осиёнинг мусиқий мероси, ўзбек ва тожик халқлари маданиятининг ўзига хос гултожи ҳисобланади. Бу санъат ўзининг мураккаблиги, бетакрорлиги ва чуқур фалсафий мазмуни билан ажралиб туради. Шашмақомни ўрганиш ва уни авлодларга етказиш нафақат мусиқа маданиятининг ривожланиши, балки халқнинг тарихий ва маданий меросини сақлаб қолиш йўлидаги муҳим қадамлардан биридир. Бугунги кунда Шашмақом янада ривожланиб, кенг оммага етказилмоқда ва халқаро майдонда ҳам ўзининг юксак санъат намунаси сифатида эътироф этилмоқда.