Юпитер – қуёш тизимидаги энг катта сайёра бўлиб, унинг массаси ва ўлчами бошқа барча сайёраларни кескин ортда қолдиради. Бу сайёра, шунингдек, газ гиганти сифатида танилган, чунки унинг асосий таркиби водород ва гелийдан иборат. Юпитер бизнинг сайёрамиздан қарийб 5,2 астрономик бирлик (АУ) масофада жойлашган, яъни Ер ва Юпитер орасидаги масофа ўртача 778 миллион километрга тенг.
Voyager космик кемаси олган сурати (1979). |
|||||||||||||
| Кимнинг шарафига номланган | Юпитер | ||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Меҳвар таснифи | |||||||||||||
| Давр J2000 | |||||||||||||
| Афелий | 816.62 Gm (5.4588 AU) | ||||||||||||
| Перигелий | 740.52 Gm (4.9501 AU) | ||||||||||||
| Катта ярим oʻқи | 778.57 Gm (5.2044 AU) | ||||||||||||
| Экксентриситети | 0.0489 | ||||||||||||
| Орбитал даври |
|
||||||||||||
| Синодик даври | 398.88 кун | ||||||||||||
| Ўртача орбитал тезлиги | 13.07 км/с (8.12 ✧/с) | ||||||||||||
| Ўртача аномалия | 20.020°[2] | ||||||||||||
| Чекинниш |
|
||||||||||||
| Орбитал тугун узунлиги | 100.464° | ||||||||||||
| Перигелий вақти | 21 январ 2023[4] | ||||||||||||
| Перигелий аргументи | 273.867°[2] | ||||||||||||
| Табиий йўлдошлари сони | 80 (2021)[5] | ||||||||||||
| Физик тасниф | |||||||||||||
| Ўртача радиуси | 69 911 км (10.973 Ер) | ||||||||||||
| Экватор радиуси |
|
||||||||||||
| Қутб радиуси |
|
||||||||||||
| Сиқиқлик | 0.06487 | ||||||||||||
| Юза майдони |
|
||||||||||||
| Ҳажми |
|
||||||||||||
| Массаси |
|
||||||||||||
| Зичлик | 1 326 кг/м3 (2 235 lb/cu yd) | ||||||||||||
| Эркин тушиш тезланиши (екваторда) | 24.79 м/с2 (2.528 g) | ||||||||||||
| Иккинчи космик тезлик | 59.5 км/с | ||||||||||||
| Айлanish даври | 9.9258 с (9 соат 55 дақиқа 33 с) | ||||||||||||
| Сидерик сутка | 9.9250 соат (9 соат 55 да 30 с) | ||||||||||||
| Айлanish тезлиги | 12.6 км/с (45 000 км/ч) | ||||||||||||
| Эклиптикага оғиш бурчаги | 3.13° | ||||||||||||
| Ректассензия (Шимолий қутб) | 268.057° (17 соат 52 да 14 с) | ||||||||||||
| Деклинатсия (Шимолий қутб) | 64.495° | ||||||||||||
| Албедо | 0.503 (bond) 0.538 (геометрик) |
||||||||||||
|
|||||||||||||
| Кўринма юлдуз катталиги | −2.94 дан −1.66 | ||||||||||||
| Ўқ диаметри | 29.8″ дан 50.1″ гача | ||||||||||||
| Атмосфера | |||||||||||||
| Атмосфера босими | 200–600 kPa | ||||||||||||
| Бир хил атмосфера балandлиги | 27 км | ||||||||||||
| Атмосфера таснифи |
|
||||||||||||
.svg){kind=small}
Юпитернинг Яратилиши ва Тузилиши
Юпитернинг келиб чиқиши қуёш тизимининг шаклланиши билан боғлиқ. Тахминан 4,5 миллиард йил олдин қуёш тизими газ ва чанг булутидан ташкил топган. Бу булутдан сайёралар, шу жумладан Юпитер ҳам шаклланган. Юпитер, айниқса, унинг газли таркиби туфайли, бошқа сайёралар билан таққослаганда фарқ қилади.
Юпитернинг атмосфераси асосан водород ва гелийдан иборат бўлиб, унда шунингдек, метан, аммиак, сув буғи ва бошқа газлар ҳам мавжуд. Бу газлар сайёранинг юқори қатламларини ташкил этади. Юпитернинг марказида эса зич ва иссиқ ядро бор, унда темир, силикон ва оғир металларнинг катта миқдорлари бўлиши мумкин.
Юпитернинг физикавий тузилиши жуда қизиқарли. Сайёра юзасида нисбатан ноаниқ, ҳар хил турдаги булутлар ва доимий шамоллар мавжуд. Юпитернинг атмосфераси ўта нозик ва тез ўзгарувчан бўлиб, унинг булутлари асосан уч қатламга бўлинади: юқори, ўрта ва пастки қатламлар. Булутларнинг ранглари турлича: оқ, сариқ, жигарранг ва қизил, бу атмосферадаги турли хил газ ва кимёвий реаксияларга боғлиқ.
Юпитернинг Атмосфераси ва Катта Қизил Доғ
Юпитернинг энг машҳур хусусиятларидан бири унинг «Катта Қизил Доғ» деб аталадиган улкан бўронидир. Бу доғ асосан 16 000 км кенгликка эга ва унинг узунлиги 40 000 км атрофида. У асосан кучли шамол ва атмосфера оқимлари туфайли юзага келади. Катта Қизил Доғнинг нима сабабдан қизил рангга эга эканлиги тўлиқ ўрганилмаган, лекин бу унинг кимёвий таркиби ва атмосферадаги микроорганизмлар билан боғлиқ бўлиши мумкин.
Юпитерда атмосферадаги шиддатли шамоллар, доимий айланишлар ва доимий бўронлар мавжуд. Юпитернинг атмосфераси ўта нозик бўлиб, у жуда тез айланади. Сайёра ўз ўқи атрофида 9 соат 55 дақиқада бир марта айланишни тугатади, бу эса Юпитерни бизнинг сайёрамизга нисбатан жуда тез айланадиган сайёра қилади.
Юпитернинг Табиий Йўлдошлар
Юпитер ўзининг катта оғирлиги туфайли бир нечта йўлдошларни ўз атрофида айлантиради. Ҳозирда Юпитер атрофида камида 95 та йўлдош борлиги аниқ. Уларнинг энг катталари Галилей йўлдошлари деб аталади: Ио, Эуропа, Ганимед ва Калисто. Бу йўлдошлар Юпитерга нисбатан жуда катта ва улар сайёранинг тўлиқ тизимини ташкил этади.
Ио – Юпитернинг энг кичик ва энг фаол вулканик йўлдоши. Ио юзаси кўплаб вулканик портлашлар билан қопланган, бу унинг геологик фаолиятини тасдиқлайди.
Эуропа – бу сайёранинг ўзига хос йўлдоши бўлиб, унинг устки қисми муз билан қопланган ва унинг остида катта океан борлиги тахмин қилинади. Баъзи олимлар Эуропа устида ҳаёт мавжуд бўлиши мумкин деб ҳисоблашади, чунки музли қатламнинг остида сув мавжуд.
Ганимед – Юпитернинг энг катта йўлдоши бўлиб, у сизнинг кичик бир сайёрангиздан каттадир. Ганимеднинг атмосфераси жуда ингичка бўлиб, унда сув музлари ва баъзи маълумотларга кўра, сувсизлашган сувлардан ҳам иборат бўлиши мумкин.
Калисто – бу йўлдошнинг юзаси жуда қадимий ва улар катта кратерлар билан қопланган. Калисто ўзининг катта ўлчамлари ва сиртининг текислиги билан ажралиб туради.
Юпитернинг бошқа кўплаб йўлдошлари ҳам мавжуд, ва улар жуда хилма-хил бўлиб, ҳар бири ўзига хос хусусиятларга эга.
Юпитернинг Магнет Майдони
Юпитернинг магнет майдони қуёш тизимидаги энг кучли магнет майдонидир. У сайёранинг ички қисмларида жойлашган металлик водород қатламининг ҳаракатидан келиб чиқади. Юпитернинг магнит майдони сайёрани кучли радиасион майдон билан ўраб олади, бу эса унинг атрофидаги йўлдошлар ва космик кема аппаратларига таъсир қилади. Юпитернинг магнит майдони ҳатто Юпитернинг йўлдошларига, масалан, Ио ва Эуропа га таъсир ўтказади, уларнинг юзаларида магнит майдоннинг кучли ўзгаришлари пайдо бўлади.
Юпитерни Тадқиқ Этиш
Юпитерни ўрганиш учун кўплаб космик миссиялар амалга оширилган. НАСА томонидан юборилган «Пионеер» ва «Воягер» миссиялари 1970-йилларда сайёранинг дастлабки маълумотларини тақдим этган. 1995 йилда «Галилео» космик кемаси Юпитерга учиб бориб, сайёра ва унинг йўлдошларини чуқур ўрганишни бошлаган. Юпитерни ўрганишнинг энг сўнгги тадқиқоти эса «Жуно» миссияси билан амалга оширилди. 2016-йилда бошлаган «Жуно» космик кемаси Юпитернинг атмосферасини, магнит майдонини, ва сайёранинг ички тузилишини аниқлаш учун аниқ ўлчовлар олиб боради.
Юпитерни ўрганиш бизга нафақат унинг ўзига хос хусусиятларини, балки қуёш тизимининг ривожланишини ва бошқа сайёралар ҳақида янги билимлар олиш имконини беради.
Хулоса
Юпитер – бу сайёра, ўзининг улкан ўлчамлари, ноёб атмосфераси ва ажойиб йўлдошлари билан қуёш тизимининг энг диққатга сазовор обектларидан биридир. Унинг ўзига хос хусусиятлари, жумладан, Катта Қизил Доғ ва магнит майдони, олимларни ҳайратга солади. Юпитерни ўрганиш сайёрамизнинг ва бутун қуёш тизимининг тарихини тушунишга ёрдам беради. Шунингдек, Юпитернинг йўлдошлари, айниқса Эуропа, бизнинг сайёрамиздаги ҳаёт учун муҳим бўлиши мумкин, чунки уларда сувнинг мавжудлиги эҳтимоли мавжуд. Юпитернинг сирларини очиш давомида янги кашфиётлар кутмоқда, ва бу кашфиётлар космос ҳақидаги билимимизни янада чуқурлаштиради.