Ўзбекистон Республикасининг миллий валутаси – сўм, 1993-йил 15-ноябрда жорий этилган бўлиб, у Ўзбекистондаги барча савдо ва молиявий оператсиялар учун асосий восита ҳисобланади. Ушбу валутанинг киритилиши мамлакатнинг мустақиллиги ва иқтисодий суверенитети йўлида муҳим қадам бўлди.
Ўзбекистон собиқ Совет Иттифоқи таркибида бўлган даврда иттифоқнинг умумий валутасидан фойдаланиб келди. Бироқ, 1991-йилда мустақилликка эришгандан кейин, мамлакат иқтисодий ва сиёсий барқарорликка эришиш учун ўз миллий валутасини яратиш зарурлигини ҳис қилди. Бу қарор иқтисодий мустақилликни таъминлаш ва Ўзбекистон молиявий тизимини халқаро стандартларга мувофиқ ривожлантириш имконини берди.
Ўзбек сўмининг тарихи
Ўзбекистон сўми дастлаб икки босқичда жорий этилди. 1993-йилнинг 15-ноябрида вақтинчалик сўм-купур шаклидаги валюта айланмага киритилди. Бу вақтда бир сўм 100 тийинни ташкил этиб, Ўзбекистон валютаси собиқ СССР рубли ўрнига муомалага киритилди. Аммо вақтинчалик валута бўлганлиги сабабли, сўм-купур узоқ муддат давомида фойдаланилмайди ва кейинчалик 1994-йилнинг 1-июлида Ўзбекистон Республикаси Президенти Ислом Каримов фармонига биноан янги валюта – ҳозирги сўм айланмага киритилди. Янги валута чиқарилгандан сўнг, сўмнинг қадрсизланиши ва инфлятсияга мос равишда янги купюралар чиқарила бошланди.
Ўзбекистон сўмининг расмий халқаро белгиси «УЗС» ҳисобланади ва у 100 тийингача бўлинади. Дастлабки йилларда сўм нисбатан барқарор валута эди, аммо кейинги даврларда иқтисодий ва сиёсий ўзгаришлар, шунингдек, ички ва ташқи омиллар натижасида унинг қийматида кескин пасайишлар кузатилди.
Ўзбекистон сўмининг кўриниши ва дизайни
Ўзбекистон сўмининг банкноталари ва тангалари ўзига хос дизайнга эга. Уларнинг кўринишида Ўзбекистоннинг бой маданияти, тарихий ёдгорликлари ва рамзий унсурлар акс этган. Масалан, баъзи купюраларда буюк тарихий шахслар, меъморчилик обидалари, Ўзбекистон миллий урф-одатлари ва санъати акс этади. Бу дизайнлар валютанинг ўзига хослигини ва миллий қиёфасини таъкидлайди.
Банкноталар 1 000, 2 000, 5 000, 10 000, 50 000, 100 000 ва 200 000 сўм номинал қийматларда муомалада. Шунингдек, тангалар ҳам мавжуд бўлиб, улар асосан кичик номинал қийматларни ифодалайди. Валютанинг янги нусхалари технологик хавфсизлик чоралари билан мустаҳкамланган, жумладан, сув белгилари, ёрқин рангли чизиқлар, микрошрифтлар каби элементлар киритилган.
Тангалар ва уларнинг йиллари
1994-2000
| Tasvir | Qiymati | Tarkibi | Diametri (mm) | Qalinligi (mm) | Ogʻirligi (g) | Yoni | Chiqqan yil (lar)i |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
 |
1 tiyin | poʻlat, latun |
17 | 1,2 | 1,74 | tekis | 1994 |
 |
3 tiyin | 20 | 1,3 | 2,7 | qirrali | 1994 | |
 |
5 tiyin | 21,5 | 1,4 | 3,4 | 1994 | ||
 |
10 tiyin | poʻlat, nikel |
18,8 | 1,5 | 2,87 | 1994 | |
 |
20 tiyin | 22 | 1,6 | 4 | tekis Yigirma tiyin deb yozilgan |
1994 | |
 |
50 tiyin | 23,9 | 1,6 | 4,75 | tekis Ellik tiyin deb yozilgan |
1994 | |
 |
1 soʻm | 19,80 | 1,3 | 2,27 | tekis | 1997, 1998, 1999 |
|
 |
5 soʻm | 22,20 | 1,6 | 4,00 | 1997, 1998, 1999 |
||
 |
10 soʻm | 24,10 | 1,6 | 4,75 | 1997, 1998, 1999, 2000 |
2000-2004
| Tasvir | Qiymati (soʻm) |
Tarkibi | Diametr (mm) |
Qalinligi (mm) |
Ogʻirligi (g) |
Yoni | Chiqqan yillari |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
 |
1 | poʻlat, nikel |
19 | 1,3 | 2,7 | qirrali | 2000 |
 |
5 | poʻlat, latun |
21 | 1,4 | 3,44 | tekis | 2001 |
 |
10 | poʻlat, nikel |
19 | 1,3 | 2,85 | ||
  |
50 | poʻlat, Cu/Ni |
26 | 2,2 | 8 | qisman qirrali |
|
  |
100 | 27,1 | 1,8 | 8 | tekis Oʻzbekiston markaziy banki deb yozilgan |
2004 |
3-чиқарилиши (2018-йил)
Банкнотлар
1992-1994
| Tasvir | Qiymat (so'm) | O'lcham (mm) | Asosiy ranglari | Ort tomonidagi tasvir | Chiqarilgan sana |
|---|
  | 1 | 120 × 62 | Yashil, Pushti | Alisher Navoiy nomidagi davlat akademik katta teatri, Toshkent | 1994 |
  | 3 | 120 × 62 | Qizil, Yashil | Chashmai Ayyub, Buxoro | 1994 |
  | 5 | 142 × 69 | Koʻk, Qizil | Alisher Navoiy monumenti, Toshkent | 1994 |
  | 10 | 142 × 69 | Binafsha, Koʻk | Goʻri Amir, Samarqand | 1994 |
  | 25 | 142 × 69 | Koʻk, Zargʻaldoq | Shohizinda, Samarqand | 1994 |
  | 50 | 142 × 69 | Jigarrang, Zargʻaldoq | Registon ansambli, Samarqand | 1994 |
  | 100 | 142 × 69 | Binafsha | Xalqlar doʻstligi saroyi, Toshkent | 1994 |
  | 200 | 144 × 78 | Yashil | Sherdor madrasasi fragmenti, Samarqand | 1997 |
  | 500 | 144 × 78 | Qizil | Amir Temur monumenti, Toshkent | 1999 |
2001-2019
| Tasvir | Qiymat, soʻm | Oʻlcham, mm | Asosiy ranglari | Chiqarilgan sana |
|---|
  | 1000 | binafsha<br />jigarrang | Temuriylar tarixi davlat muzeyi, Toshkent | 2001 |
  | 5000 | yashil<br />jigarrang | Oliy Majlis binosi, Toshkent | 2013 |
  | 10 000 | och koʻk | Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senati binosi, Toshkent | 2017 |
  | 50 000 | binafsharang | Xalqaro anjumanlar saroyi, Toshkent | 2017 |
  | 100 000 | och jigarrang | Old tarafda Mirzo Ulugʻbek haykali, orqa tarafda Mirzo Ulugʻbek rasadxonasi | 2019 |
Сўм ва иқтисодий ўзгаришлар
Сўм қийматининг вақт давомида ўзгариши иқтисодий сиёсат ва глобал молиявий бозорларнинг таъсири билан боғлиқ. Ўзбекистон ҳукумати миллий валюта барқарорлигини таъминлаш мақсадида қатор ислоҳотларни амалга ошириб келади. 2017-йилда Президент Шавкат Мирзиёев ташаббуси билан валута сиёсатини эркинлаштиришга қаратилган чора-тадбирлар қабул қилинди. Бу чора-тадбирлар Ўзбекистонда эркин валута алмашувининг жорий этилиши, иқтисодиётни либераллаштириш ҳамда хорижий инвесторларни жалб қилиш учун қулай муҳит яратишга имкон берди.
Валута курсининг эркинлаштирилиши натижасида сўм бозор тамойиллари асосида қийматини шакллантиради. Бу эса экспорт-импорт фаолиятига ижобий таъсир кўрсатди. Аввалги йилларда валута курси қаттиқ давлат назоратида бўлиб, у давлат томонидан белгиланган расмий курсга боғлиқ эди. Бироқ, янги иқтисодий сиёсат валюта қийматини эркинлаштириб, валюта айирбошлаш жараёнини сезиларли даражада енгиллаштирди.
Сўмнинг роли ва аҳамияти
Сўм Ўзбекистоннинг иқтисодий суверенитетини мустаҳкамлашда, ички бозорни ривожлантиришда ва давлат иқтисодиётининг барқарорлигини таъминлашда муҳим рол ўйнайди. Миллий валютанинг мавжудлиги миллий иқтисодиётни ҳимоя қилишга имкон бериб, халқаро савдо алоқаларини ўрнатишда муҳим омил сифатида хизмат қилади. Ўзбекистоннинг халқаро молиявий тизимларда фаол қатнашиши учун миллий валута барқарорлиги ҳам зарур.
Миллий валута, шунингдек, аҳолининг иқтисодий онгини шакллантиришда ҳам катта аҳамиятга эга. Сўм Ўзбекистоннинг мустақил давлат сифатидаги суверенитети ва халқнинг иқтисодий фаровонлиги тимсолидир. Бу валюта орқали миллий иқтисодий сиёсат амалга оширилади, инфлятсия даражаси ва нархлар ўзгариши каби омиллар назорат қилинади.
Хулоса
Ўзбекистоннинг миллий валютаси сўм мамлакат иқтисодий суверенитети ва мустақиллик рамзи сифатида муҳим аҳамиятга эга. Сўмнинг қиймати ва барқарорлиги мамлакатнинг иқтисодий тараққиёти ва халқаро майдондаги обрўсига таъсир қилади. Ҳозирги кунда Ўзбекистон ҳукумати сўм барқарорлигини таъминлаш ва уни халқаро бозорларда мустаҳкамлаш учун қатор ислоҳотларни амалга ошириб келмоқда. Бу эса сўмни нафақат миллий валута сифатида, балки мамлакат иқтисодий ривожланиши учун муҳим восита сифатида тақдим этади.