Ўзбекистон Марказий Осиёнинг қуруқ ва қургъоқчил ҳудудида жойлашган бўлиб, табиий сув ресурслари чекланган давлатлардан биридир. Ўзбекистон ҳудудининг катта қисми чўл ва ярим чўллардан иборат бўлиб, йиллик ёгъин миқдори жуда кам, ўртача 100-200 мм атрофида. Шу сабабли, мамлакатнинг сув ресурслари унинг ривожланиши ва аҳоли фаровонлиги учун жуда муҳим аҳамиятга эга. Сув ресурсларининг асосий қисмини дарёлар, сунъий сув ҳавзалари, ер ости сув захиралари ва кўллар ташкил этади.
Сув ресурслари манбалари
Ўзбекистонда сув ресурсларининг асосий қисмини икки йирик дарё – Амударё ва Сирдарё таъминлайди. Ушбу дарёлар мамлакатнинг асосий сугъориш тармоқлари ва ичимлик суви эҳтиёжларини қондиришда катта аҳамиятга эга. Амударё ва Сирдарё Марказий Осиёнинг бошқа давлатлари, жумладан Қиргъизистон, Тожикистон, Қозогъистон ва Туркманистон билан ҳам богъланган бўлиб, сув ресурслари учун минтақавий ҳамкорлик ва бошқарув зарур ҳисобланади.
Амударё
Амударё Ўзбекистоннинг жанубий ва жануби-гъарбий қисмларини кесиб ўтади. Дарё Тожикистон ва Афгъонистон ҳудудидан бошланиб, Қозогъистоннинг Орол денгизига қуйилади. Ўзбекистоннинг Сурхондарё, Қашқадарё ва Хоразм вилоятлари ҳамда Қорақалпогъистон Республикаси Амударё сув ресурсларидан фойдаланади. Ушбу ҳудудларда Амударё сувлари сугъориш, ичимлик суви ва саноат мақсадларида ишлатилади.
Сирдарё
Сирдарё эса Ўзбекистоннинг шарқий қисмини кесиб ўтиб, Қозогъистон орқали Орол денгизига қуйилади. Бу дарё сувларидан Андижон, Наманган, Фаргъона, Тошкент вилоятлари ҳамда Қорақалпогъистон Республикаси фойдаланади. Сирдарё сув ресурслари асосан сугъориш учун ишлатилади, чунки Фаргъона водийсида қишлоқ хўжалиги кенг ривожланган.
Сув танқислиги ва қургъоқчилик
Сув танқислиги Ўзбекистонда муҳим экологик муаммолардан бири ҳисобланади. Орол денгизининг қуриб бориши мамлакатнинг сув ресурсларига сезиларли таъсир кўрсатди. Орол денгизига қуйиладиган сув ҳажмининг камайиши натижасида денгизнинг қуриши ва атроф-муҳитга зарар етказилиши билан богълиқ катта экологик фожеа юзага келди. Бу ҳудуддаги ерларнинг шўрланиши ва биологик хилма-хилликнинг камайишига олиб келди. Шўр ерлар қишлоқ хўжалиги маҳсулдорлигини пасайтириб, иқтисодий қийинчиликларга сабаб бўлди.
Орол денгизи ҳудудида юзага келган экологик муаммолар сабабли ҳукумат бу муаммоларни ҳал қилиш учун кўплаб лойиҳаларни амалга оширди ва халқаро ҳамкорликка интилди. Жумладан, 1990-йилда Орол денгизи муаммосига эътибор қаратиш ва бу ҳудудни сақлаб қолиш учун Оролни қутқариш халқаро жамгъармаси ташкил этилди. Шу билан бирга, сув тежаш технологияларини жорий қилиш, сунъий сув ҳавзалари ва янги сув иншоотларини қуриш бўйича лойиҳалар ҳам амалга оширилмоқда.
Сувни тежаш ва бошқариш
Ўзбекистон учун сувни тежаш масаласи жуда долзарб ҳисобланади, чунки сугъориш қишлоқ хўжалиги учун зарур бўлиб, қишлоқ хўжалиги мамлакат иқтисодиётида муҳим ўринни эгаллайди. Анъанавий сугъориш усуллари (масалан, очиқ ариқлар орқали сугъориш) сувнинг катта қисмини бугъланиш ва инфилтратсия орқали йўқотади. Шу сабабли, Ўзбекистонда томчилатиб сугъориш ва бошқа замонавий сугъориш технологиялари жорий этилмоқда.
2020-йилдан бошлаб ҳукумат томонидан сувни тежаш ва сув ресурсларини бошқариш борасида қатор чора-тадбирлар қабул қилинди. Сув тежовчи технологияларни ривожлантириш учун махсус давлат дастурлари ишлаб чиқилди ва фермер хўжаликларига субсидия ва кредитлар ажратиш тизими йўлга қўйилди. Сув ресурсларини бошқариш соҳасида хусусий сектор иштирокини ошириш ва халқаро ҳамкорликни кучайтириш мақсадида қатор лойиҳалар амалга оширилмоқда.
Халқаро ҳамкорлик
Марказий Осиёдаги давлатларнинг барчаси умумий сув ресурсларига эга бўлиб, бу сув захираларини бошқаришда минтақавий ҳамкорлик заруриятини тугъдиради. Ўзбекистон сув ресурсларини бошқаришда қўшни давлатлар билан ҳамкорлик қилишга интилиб келмоқда. Шу мақсадда сув ресурслари бўйича қўшни давлатлар билан бир қатор шартномалар тузилган. Жумладан, Амударё ва Сирдарё дарёларининг сувини тақсимлаш бўйича келишувлар мавжуд.
Ўзбекистон сув ресурслари бўйича Тожикистон ва Қиргъизистон билан ҳам алоқалар ўрнатган. Бу давлатлар сув ресурсларининг юқори оқимида жойлашган бўлиб, уларнинг сувдан фойдаланиш режимлари Ўзбекистонга ҳам таъсир кўрсатади. Шу сабабли, сув бошқаруви ва тақсимотида кўплаб минтақавий келишувлар мавжуд.
Келажакдаги муаммолар ва имкониятлар
Аҳоли сонининг ўсиши, қишлоқ хўжалигида сувга бўлган талабнинг ортиши ва саноат ривожи билан богълиқ равишда сув ресурсларига босим кучаймоқда. Иқлим ўзгариши билан богълиқ равишда Ўзбекистонда сув ресурсларининг камайиши ва қургъоқчилик хавфи ҳам ошмоқда. Келажакда бу муаммоларни ҳал қилиш учун сув ресурсларини бошқаришнинг самарали механизмларини яратиш, сувни тежаш технологияларини кенг жорий қилиш ва халқаро ҳамкорликни кучайтириш муҳим ҳисобланади.
Бундан ташқари, сув ресурсларини тежашда кенг кўламли ислоҳотлар ўтказиш, қишлоқ хўжалигида инноватсион сугъориш тизимларини жорий қилиш ва ерларнинг шўрланишини олдини олиш чоралари кўрилмоқда. Шу билан бирга, Орол денгизи ҳудудида экологик барқарорликни тиклаш ва аҳолининг ҳаёт даражасини ошириш мақсадида кўплаб экологик ва иқтисодий лойиҳалар амалга оширилмоқда.
Хулоса
Ўзбекистон учун сув ресурслари муҳим табиий бойлик ҳисобланади ва мамлакатнинг ижтимоий-иқтисодий ривожланишида катта аҳамиятга эга. Сув ресурсларини тежаш ва самарали бошқариш, минтақавий ҳамкорликни кучайтириш, халқаро ёрдамдан фойдаланиш ҳамда янги технологияларни жорий этиш орқали Ўзбекистон сув билан богълиқ муаммоларни ҳал қилишга интилмоқда.