Ўзбекистон – Марказий Осиёнинг гўзал ва бой табиатига эга ҳудудларидан бири бўлиб, бу ерда хилма-хил ҳайвонот дунёси яшайди. Мамлакатнинг ўзига хос иқлими ва географик жойлашуви сабабли, ўзига хос фаунага эга бўлиб, қумлар ва саҳролардан тортиб тогълар ва ўрмонларгача бўлган ҳудудларда турли хил ҳайвонлар мавжуд. Мамлакатда яшаётган фаунанинг турлари кўплиги билан ҳам эътиборга лойиқдир. Ўзбекистон фаунаси таркибига қушлар, ёввойи ҳайвонлар, кемирувчилар, судралувчилар ва ҳашаротлар киради. Қуйида уларнинг ҳар бир туркумини батафсил кўриб чиқамиз.
Ўзбекистоннинг Ҳайвонот Дунё Турлари
1. Сутемизувчилар
Ўзбекистон ҳудудида яшовчи сутемизувчилар хилма-хиллиги билан ажралиб туради. Мамлакатда тулки, қулон, бўри, қўтос каби ёввойи ҳайвонлар кенг тарқалган. Булар орасида ёввойи қўтос (Букҳоро тогъ қўчқори) алоҳида ўринга эга. Бу ҳайвон асосан Қизилқум ва Орол бўйи ҳудудида учрайди ва у камёб бўлиб, Ўзбекистоннинг Қизил китобига киритилган.
Шунингдек, Ўзбекистоннинг тогъли ҳудудларида қор қоплони яшайди. Қор қоплони ўзининг кам учраши ва хавф остида бўлгани сабабли ҳимояга муҳтож. Ушбу йиртқич ҳайвон асосан Тян-Шан тогълари ва Помир-Алай ҳудудларида учрайди ва Ўзбекистоннинг фахри саналади. Бошқа сутемизувчилар орасида Жайрон, Тулки ва Чўл мушуги каби турлар ҳам мавжуд бўлиб, улар чўллар ва тогъларнинг қуруқ ҳудудларида яшайди.
2. Қушлар
Ўзбекистон қушлар дунёси ҳам ўзига хослиги билан ажралиб туради. Мамлакат ҳудудида 450 га яқин қуш тури учрайди. Ушбу қушлар орасида бургут, қузгъун, қиргъий ва лочин каби йиртқич қушлар катта аҳамиятга эга. Бургут – Марказий Осиёнинг рамзий қушларидан бири бўлиб, асосан баланд тогъли ҳудудларда яшайди ва ўзининг кучи, чидамлилиги билан машҳур.
Тогъорайилар ва лочинлар эса чўллар ва паст тогъли ҳудудларда учрайди. Шунингдек, кўл ва сув бўйларида турли хил сув қушлари ҳам кенг тарқалган. Қалдиргъоч, оққуш ва оқ қашқалдоқ каби қушлар Ўзбекистоннинг кўллари ва дарёларида кўплаб учрайди. Уларга айниқса Амударё ва Сирдарё бўйидаги қушларни қўшиш мумкин.
3. Судралувчилар ва Амфибиялар
Ўзбекистоннинг иқлими судралувчилар учун жуда қулай ҳисобланади. Мамлакатда илон, калтакесак ва тошбақалар кенг тарқалган. Улардан энг хавфлилари — қора илон ва Туркистон йўлбарс илони бўлиб, улар одатда чўл ва тогъ ҳудудларида яшайди. Ушбу турлар нафақат хавфли бўлиб, балки табиатни мувозанатда сақлашда ҳам катта аҳамиятга эга.
Амфибияларга келсак, Ўзбекистонда қисман сувда яшайдиган бақалар ҳам мавжуд. Асосан сув ҳавзалари яқинида яшайдиган бу жонзотлар ўзига хос экологик ролга эга.
4. Ҳасаротлар ва Уларнинг Турлари
Ўзбекистон фаунасида ҳашаротлар катта ўрин эгаллайди. Кўп учрайдиган ҳашаротлардан бири — чўл чигирткаси бўлиб, у қургъоқчил ҳудудларда кенг тарқалган. Шунингдек, мамлакатда асалари, капалак ва турли хил чивинлар ҳам учрайди. Айниқса, асалари ўзининг шифобахш маҳсулотлари билан Ўзбекистон деҳқончилик ва богъдорчиликда катта аҳамиятга эга.
Ўзбекистонда ўзига хос ноёб капалак турлари ҳам учрайди. Айниқса, баҳор фаслида бу ҳудудда турли хил ранг-баранг капалакларни кўриш мумкин бўлиб, улар мамлакатнинг табиий гўзаллигига ўзига хос жозиба қўшади.
Муҳофаза ва Табиийни Ҳимоя Қилиш
Ўзбекистоннинг бой ҳайвонот дунёси мамлакатнинг қимматли табиий мероси ҳисобланади. Шу сабабли, ҳукумат ва табиатни ҳимоя қилиш ташкилотлари бу ҳайвонларни сақлаб қолиш учун ҳаракат қилишмоқда. Хусусан, Қизилқум миллий богъи ва бошқа қўриқхоналар ёввойи ҳайвонларни муҳофаза қилиш ва уларнинг кўпайишини таъминлаш учун ташкил этилган. Ушбу ҳудудларда қор қоплони, Жайрон, қўтос каби камёб ҳайвонлар учун махсус қўриқхоналар мавжуд.
Бундан ташқари, Орол денгизи муаммоси туфайли бу ҳудуддаги ҳайвонлар яшаш муҳити кескин ўзгарди ва улар омон қолиш учун ҳимояга муҳтож. Аҳоли ўртасида ҳам табиатни муҳофаза қилиш ва ҳайвонларни асраш тўгърисида таргъибот ишлари олиб борилмоқда.
Хулоса
Ўзбекистоннинг бой ва хилма-хил ҳайвонот дунёси нафақат мамлакат учун, балки бутун дунё учун қимматли бойликдир. Бу ерда яшовчи ҳайвонларнинг кўп қисми ноёб бўлиб, табиий мувозанатни сақлашда муҳим аҳамиятга эга. Ўзбекистон фаунаси ўзига хос хилма-хиллиги билан турли хил экологик шароитларга мослашган ва уларни ҳимоя қилиш келажак авлодлар учун муҳимдир. Шу сабабли, ҳайвонот дунёсини асраб-авайлаш ва муҳофаза қилиш давлат ва жамиятнинг асосий вазифаларидан биридир.