Қабзият - нажаснинг частотаси жуда паст (оғир қабзият - бу ойига ≤2 марта дефекатсия) ёки қийинчилик билан қаттиқ, кўпинча тўлиқ чиқмаган ахлат.
Қабзият сабаблари
1) Идиопатик ич қотиши (касаллик органик сабабга эга эмас; беморларнинг> 90 фоизида ташхис қўйилган қабзиятнинг кенг тарқалган тури): бунга асабий ичак синдроми (ич қотиши шакли) ва функтсионал қабзият киради; Шу билан бирга, кечиктирилган ўтиш (инерт йўғон ичак) ва / ёки дефекатсиянинг функтсионал бузилишлари бўлиши мумкин (дефекатсия учун етарлича ҳаракатлантирувчи куч ёки тос суяги мушакларининг дисинергияси [парадоксал спазм ёки ичак ҳаракатлари пайтида тос мушаклари бўшашмаслиги.]);
2) Йўғон ичак касалликлари: дивертикулоз, саратон ва бошқа неоплазмалар, яллиғланиш касалликлари (Крон касаллиги, ишемик яллиғланиш, сил касаллиги), чурра, ичакларнинг буралиб қолиши;
3) Анус ва тўғри ичак касалликлари: ануснинг торайиши, саратон, геморрой, ануснинг ёрилиши, тўғри ичак пролапси, тўғри ичак дивертикули;
4) Дорилар: аналгетииклар (опиоидлар, НСАИДлар), антихолинергиклар, антидепрессантлар (масалан, амитриптилин), антиконвулсантлар (масалан, карбамазепин), антипаркинсоний дорилар (дофаминергик таъсирли), калтсий ёки алюминий, темир препаратлари, гипертензив дорилар (б-блокаторлар) , калтсий каналлари блокаторлари, диуретиклар, клонидин), 5-ҲТ3 ретсепторлари антагонистлари, оғиз контратсептивлари; ич сурадиган дориларни суиистеъмол қилиш ҳам ич қотишини келтириб чиқариши ёки кучайтириши мумкин;
5) Кичик тос суяги касалликлари: тухумдон ва бачадон ўсмалари, эндометриоз;
6) Периферик асаб тизимининг касалликлари: Гиршпрунг касаллиги, Чагас касаллиги, вегетатив нейропатия (масалан, диабет), ичакдаги псевдо-обструктсия;
7) Марказий асаб тизимининг касалликлари: сереброваскуляр касаллик, тарқоқ склероз, Паркинсон касаллиги, травмадан кейинги мия ёки умуртқа шикастланиш, умуртқа саратони;
8) Ички секретсия безлари касалликлари ва метаболик касалликлар: қандли диабет, гипотиреоз, гипопитуитаризм, феохромотситома, порфирия, уремия, гиперпаратиреоз, гиперкалсемия, гипокалемия;
9) Ҳомиладорлик;
10) Руҳий касалликлар: депрессия, анорексия;
11) Бириктирувчи тўқима касалликлари: тизимли склеродерма, дерматополимиозит.
Қабзиятни ташхислаш
Қабзият янги аломат бўлса,эҳтиёткорлик билан ташхис қўйиш керак.
1. Анамнез ва физик текширув: нажаснинг частотаси, нажас тури, ич қотишининг давомийлиги, нажасни чиқариб юбориш билан боғлиқ муаммоларни аниқланиши керак (ахлат чиқариш истаги ва тўсатдан бўшашиш ҳожати йўқлиги, кечиктирилган ўтиш билан идиопатик ич қотишда кўпинча кузатилади; ёнғоққа ўхшаш алоҳида қаттиқ бўлаклар шаклида нажас ёки зич чўзинчоқ юмалоқ бўлаклар; дефекатсиянинг функтсионал бузилишлари, бўшатишга мажбур қилинган ҳаракатлар шикояти, тўлиқ бўлмаган бўшалиш ҳисси ва бўшалиш пайтидаги қўл ёрдамига эҳтиёж) симптомларнинг мавжудлиги (масалан, иситма, нажасда қон, қорин оғриғи [унинг дефекатсиядан кейин йўқолиши, асабий ичак синдромини кўрсатиши мумкин], қусиш), биргаликда ва ўтмишдаги касалликлар, ишлатилган дорилар;
Шунингдек, руҳий ҳолатни, қабзият билан юзага келадиган эндокрин касалликлар ва асаб тизимининг касалликларини, анал сфинктернинг танглигини баҳолаш учун пер ректум текширилиши (шунингдек, дефекатсия; дефекатсиянинг функтсионал бузилишлари билан, ректумда нажас тўпланади), ёриқлар ва ошқозон яраси, геморрой ва ректал пролапс ўрганилиши керак. Органик сабаб бўлиши мумкинлигини кўрсатадиган огоҳлантирувчи аломатлар: иситма, вазн йўқотиш (вазн йўқотиш учун эмас), нажасдаги қон (кўриш ёки яширин равишда аниқланади), анемия, физик текширувдаги ўзгаришлар (масалан, қорин бўшлиғидаги ўсма, анал қисмдаги ўзгаришлар), кечаси қорин оғриғидан уйғониши, йўғон ичак саратони ёки ўзига хос бўлмаган колит оилавий тарихи.
2. Қўшимча текширув усуллари:
1) лаборатория қон текширувлари: умумий қон анализи, баъзида глюкоза даражаси, қон зардобидаги калтсий ва ТТГ даражаси;
2) нажасдаги яширин қон;
3) йўғон ичакни эндоскопик ва рентгенологик текшириш - йўғон ичак саратонини эрта босқичда аниқлаш мақсадида 50 ёшдан ошган шахсларда мажбурий колоноскопия;
4) Гиршпрунг касаллигига шубҳа қилинганда ректал биопсия.
Йўғон ичак ва анал функтсияни текширувлари (манометрия, дефекография, нишонланган озиқ-овқат маҳсулотларини ўтказиш тести) доимий ва жавоб бермайдиган идиопатик ич қотиши бўлган беморларда, одатда функтсионал дефекатсия ёки йўғон ичак инерсиясидан келиб чиқади.
3. Функсионал қабзиятнинг ташхис мезонлари:
Охирги 3 ой ичида. (симптомларнинг пайдо бўлиши ≥6 ой олдин, қуйидаги белгиларнинг ≥2 қисми мавжудлиги:
1)> 25% ичак ҳаракатининг кучайиши (босим);
2)> 25% ичак ҳаракатлари пайтида бўлакли ёки қаттиқ нажас;
3) ичак ҳаракатининг> 25% пайтида тўлиқ бўлмаган бўшашиш ҳисси;
4) ичак ҳаракатининг> 25% пайтида анус ёки тўғри ичакда тўсиқ ҳисси;
5)> 25% ичак ҳаракатлари пайтида эвакуатсия қилишда (нажасни қўл билан олиб ташлаш, тос суяги жойини кўтариш) қўл ёрдамига эҳтиёж;
6) <3 ҳафтада ўз-ўзидан келиб чиқадиган дефекатсия ҳаракатлари.
Бундан ташқари, юмшоқ нажаслар камдан-кам учрайди (агар ич сурадиган дорилар ишлатилмаса) ва асабий ичак синдромининг диагностик мезонлари бўлмайди.
Қабзиятни даволаш
Ҳар бир ҳолда, иложи бўлса, этиотропик даволаш амалга оширилади. Агар нажас тўғри ичакни тўсиб қўйса → аввал уни фосфат клизмалари ёки полиетилен гликол ёрдамида тозаланади, агар керак бўлса, қўл билан олиб ташланади (седатсиядан кейин).
1. Фармакологик бўлмаган даволаш (даволашнинг биринчи босқичи):
1) парҳез - овқатланишда озиқ толаси миқдорини кунига 20-30 г гача ошириш керак, масалан, буғдой кепаги (3-4 ош қошиқ = 15-20 г), мюсли (80 г = 5 г) ёки мева (3 олма, 5 банан ёки 2 апелсин = 5 г) - булар функтсионал қабзиятни даволашнинг асосий усули, ичакнинг кечикиши билан боғлиқ ич қотиши учун ёрдамчи қиймат. Суюқлик миқдорини кунига> 3 Л га ошириш керак. Агар бемор толага тоқат қилмаса (қорин бўшлиғида метеоризм, гумбурлаш ва қуйилиш, газ пайдо бўлиши, безовталик, қорин спазмлари) → унинг кунлик миқдори камайтирилиши ёки нажас миқдорини кўпайтирадиган бошқа гидрофилик воситалардан фойдаланиш керак (масалан, қум зуптуруми) ёки осмотик ич сурадиган дорилардан. Тос суяги мушакларининг дисинергияси (аломатларни кучайтиради) ва мегаколон билан ишлатилмаслиги керак.
2) турмуш тарзини ўзгартириш - мунтазам равишда жисмоний фаоллик ва ҳар доим нонушта қилгандан кейин 15-20 минут давомида интенсив уринишларсиз, тинч дефекатсия қилиш учун ҳаракатланишни тавсия қилиш керак. Бемор нажасни ушлаб турмаслиги керак. Касалхонага ётқизилган беморларда ва паллиатив беморларда ҳожат идишини ҳожатхона ўриндиғи билан алмаштириш керак.
3) ич қотишига олиб келиши мумкин бўлган барча дори-дармонларни бекор қилиш керак (иложи бўлса);
4) дефекатсияни машқ қилиш (биофидбек) - бу функтсионал касалликларни даволашнинг асосий усули.
Қабзият - нажаснинг частотаси жуда паст (оғир қабзият - бу ойига ≤2 марта дефекатсия) ёки қийинчилик билан қаттиқ, кўпинча тўлиқ чиқмаган ахлат.
Қабзият сабаблари
1) Идиопатик ич қотиши (касаллик органик сабабга эга эмас; беморларнинг> 90 фоизида ташхис қўйилган қабзиятнинг кенг тарқалган тури): бунга асабий ичак синдроми (ич қотиши шакли) ва функтсионал қабзият киради; Шу билан бирга, кечиктирилган ўтиш (инерт йўғон ичак) ва / ёки дефекатсиянинг функтсионал бузилишлари бўлиши мумкин (дефекатсия учун етарлича ҳаракатлантирувчи куч ёки тос суяги мушакларининг дисинергияси [парадоксал спазм ёки ичак ҳаракатлари пайтида тос мушаклари бўшашмаслиги.]);
2) Йўғон ичак касалликлари: дивертикулоз, саратон ва бошқа неоплазмалар, яллиғланиш касалликлари (Крон касаллиги, ишемик яллиғланиш, сил касаллиги), чурра, ичакларнинг буралиб қолиши;
3) Анус ва тўғри ичак касалликлари: ануснинг торайиши, саратон, геморрой, ануснинг ёрилиши, тўғри ичак пролапси, тўғри ичак дивертикули;
4) Дорилар: аналгетииклар (опиоидлар, НСАИДлар), антихолинергиклар, антидепрессантлар (масалан, амитриптилин), антиконвулсантлар (масалан, карбамазепин), антипаркинсоний дорилар (дофаминергик таъсирли), калтсий ёки алюминий, темир препаратлари, гипертензив дорилар (б-блокаторлар) , калтсий каналлари блокаторлари, диуретиклар, клонидин), 5-ҲТ3 ретсепторлари антагонистлари, оғиз контратсептивлари; ич сурадиган дориларни суиистеъмол қилиш ҳам ич қотишини келтириб чиқариши ёки кучайтириши мумкин;
5) Кичик тос суяги касалликлари: тухумдон ва бачадон ўсмалари, эндометриоз;
6) Периферик асаб тизимининг касалликлари: Гиршпрунг касаллиги, Чагас касаллиги, вегетатив нейропатия (масалан, диабет), ичакдаги псевдо-обструктсия;
7) Марказий асаб тизимининг касалликлари: сереброваскуляр касаллик, тарқоқ склероз, Паркинсон касаллиги, травмадан кейинги мия ёки умуртқа шикастланиш, умуртқа саратони;
8) Ички секретсия безлари касалликлари ва метаболик касалликлар: қандли диабет, гипотиреоз, гипопитуитаризм, феохромотситома, порфирия, уремия, гиперпаратиреоз, гиперкалсемия, гипокалемия;
9) Ҳомиладорлик;
10) Руҳий касалликлар: депрессия, анорексия;
11) Бириктирувчи тўқима касалликлари: тизимли склеродерма, дерматополимиозит.
Қабзиятни ташхислаш
Қабзият янги аломат бўлса,эҳтиёткорлик билан ташхис қўйиш керак.
1. Анамнез ва физик текширув: нажаснинг частотаси, нажас тури, ич қотишининг давомийлиги, нажасни чиқариб юбориш билан боғлиқ муаммоларни аниқланиши керак (ахлат чиқариш истаги ва тўсатдан бўшашиш ҳожати йўқлиги, кечиктирилган ўтиш билан идиопатик ич қотишда кўпинча кузатилади; ёнғоққа ўхшаш алоҳида қаттиқ бўлаклар шаклида нажас ёки зич чўзинчоқ юмалоқ бўлаклар; дефекатсиянинг функтсионал бузилишлари, бўшатишга мажбур қилинган ҳаракатлар шикояти, тўлиқ бўлмаган бўшалиш ҳисси ва бўшалиш пайтидаги қўл ёрдамига эҳтиёж) симптомларнинг мавжудлиги (масалан, иситма, нажасда қон, қорин оғриғи [унинг дефекатсиядан кейин йўқолиши, асабий ичак синдромини кўрсатиши мумкин], қусиш), биргаликда ва ўтмишдаги касалликлар, ишлатилган дорилар;
Шунингдек, руҳий ҳолатни, қабзият билан юзага келадиган эндокрин касалликлар ва асаб тизимининг касалликларини, анал сфинктернинг танглигини баҳолаш учун пер ректум текширилиши (шунингдек, дефекатсия; дефекатсиянинг функтсионал бузилишлари билан, ректумда нажас тўпланади), ёриқлар ва ошқозон яраси, геморрой ва ректал пролапс ўрганилиши керак. Органик сабаб бўлиши мумкинлигини кўрсатадиган огоҳлантирувчи аломатлар: иситма, вазн йўқотиш (вазн йўқотиш учун эмас), нажасдаги қон (кўриш ёки яширин равишда аниқланади), анемия, физик текширувдаги ўзгаришлар (масалан, қорин бўшлиғидаги ўсма, анал қисмдаги ўзгаришлар), кечаси қорин оғриғидан уйғониши, йўғон ичак саратони ёки ўзига хос бўлмаган колит оилавий тарихи.
2. Қўшимча текширув усуллари:
1) лаборатория қон текширувлари: умумий қон анализи, баъзида глюкоза даражаси, қон зардобидаги калтсий ва ТТГ даражаси;
2) нажасдаги яширин қон;
3) йўғон ичакни эндоскопик ва рентгенологик текшириш - йўғон ичак саратонини эрта босқичда аниқлаш мақсадида 50 ёшдан ошган шахсларда мажбурий колоноскопия;
4) Гиршпрунг касаллигига шубҳа қилинганда ректал биопсия.
Йўғон ичак ва анал функтсияни текширувлари (манометрия, дефекография, нишонланган озиқ-овқат маҳсулотларини ўтказиш тести) доимий ва жавоб бермайдиган идиопатик ич қотиши бўлган беморларда, одатда функтсионал дефекатсия ёки йўғон ичак инерсиясидан келиб чиқади.
3. Функсионал қабзиятнинг ташхис мезонлари:
Охирги 3 ой ичида. (симптомларнинг пайдо бўлиши ≥6 ой олдин, қуйидаги белгиларнинг ≥2 қисми мавжудлиги:
1)> 25% ичак ҳаракатининг кучайиши (босим);
2)> 25% ичак ҳаракатлари пайтида бўлакли ёки қаттиқ нажас;
3) ичак ҳаракатининг> 25% пайтида тўлиқ бўлмаган бўшашиш ҳисси;
4) ичак ҳаракатининг> 25% пайтида анус ёки тўғри ичакда тўсиқ ҳисси;
5)> 25% ичак ҳаракатлари пайтида эвакуатсия қилишда (нажасни қўл билан олиб ташлаш, тос суяги жойини кўтариш) қўл ёрдамига эҳтиёж;
6) <3 ҳафтада ўз-ўзидан келиб чиқадиган дефекатсия ҳаракатлари.
Бундан ташқари, юмшоқ нажаслар камдан-кам учрайди (агар ич сурадиган дорилар ишлатилмаса) ва асабий ичак синдромининг диагностик мезонлари бўлмайди.
Қабзиятни даволаш
Ҳар бир ҳолда, иложи бўлса, этиотропик даволаш амалга оширилади. Агар нажас тўғри ичакни тўсиб қўйса → аввал уни фосфат клизмалари ёки полиетилен гликол ёрдамида тозаланади, агар керак бўлса, қўл билан олиб ташланади (седатсиядан кейин).
1. Фармакологик бўлмаган даволаш (даволашнинг биринчи босқичи):
1) парҳез - овқатланишда озиқ толаси миқдорини кунига 20-30 г гача ошириш керак, масалан, буғдой кепаги (3-4 ош қошиқ = 15-20 г), мюсли (80 г = 5 г) ёки мева (3 олма, 5 банан ёки 2 апелсин = 5 г) - булар функтсионал қабзиятни даволашнинг асосий усули, ичакнинг кечикиши билан боғлиқ ич қотиши учун ёрдамчи қиймат. Суюқлик миқдорини кунига> 3 Л га ошириш керак. Агар бемор толага тоқат қилмаса (қорин бўшлиғида метеоризм, гумбурлаш ва қуйилиш, газ пайдо бўлиши, безовталик, қорин спазмлари) → унинг кунлик миқдори камайтирилиши ёки нажас миқдорини кўпайтирадиган бошқа гидрофилик воситалардан фойдаланиш керак (масалан, қум зуптуруми) ёки осмотик ич сурадиган дорилардан. Тос суяги мушакларининг дисинергияси (аломатларни кучайтиради) ва мегаколон билан ишлатилмаслиги керак.
2) турмуш тарзини ўзгартириш - мунтазам равишда жисмоний фаоллик ва ҳар доим нонушта қилгандан кейин 15-20 минут давомида интенсив уринишларсиз, тинч дефекатсия қилиш учун ҳаракатланишни тавсия қилиш керак. Бемор нажасни ушлаб турмаслиги керак. Касалхонага ётқизилган беморларда ва паллиатив беморларда ҳожат идишини ҳожатхона ўриндиғи билан алмаштириш керак.
3) ич қотишига олиб келиши мумкин бўлган барча дори-дармонларни бекор қилиш керак (иложи бўлса);
4) дефекатсияни машқ қилиш (биофидбек) - бу функтсионал касалликларни даволашнинг асосий усули.
2. Фармакологик даволаш: фармакологик бўлмаган усуллар самарасиз бўлган тақдирда қўшимча равишда қўлланилади. Даволашни осмотик ва огоҳлантирувчи дорилар билан бошлаш керак. Дори турлари ва дозаси алоҳида, синов ва хатолар асосида танланиши керак; агар монотерапиядан фойдаланганда таъсир қониқарсиз бўлса, ҳар хил гуруҳлардан 2 та дори комбинатсияси талаб қилинади. 2-3 ой давомида даволанишни давом этинг ва самарасиз бўлса, йўғон ичакнинг функтсионал текширувини тайинланг. Тос суяги мушакларининг дисинергияси билан тўғри ичакни тўпланган нажасдан тозалаш учун осмотик препаратлар буюрилади (масалан, глитсерин ёки макрогол) ва вақти-вақти билан клизмалар (нажас миқдорини оширувчи дорилар ва стимуляторлар - симптомларни кучайтиради). Хатарли ўсмалари бўлган беморларда нажас ҳажмини оширадиган дориларни ишлатмаслик керак. Опиоидлар томонидан келиб чиққан ич қотиши учун стимулятор ва осмотик дориларни буюриш керак ва морфин билан даволаш пайтида доимий қабзият бўлмаслиги учун, уни камроқ ич қотирадиган бошқа опиоид (трамадол, фентанил, метадон, бупренорфин) билан алмаштириш ҳақида ўйлаш керак.
Бошқа опиоидлар билан таққослаганда оксикодонни налоксон билан 2:1 нисбатда бошқариладиган таблеткалар шаклида бирикмаси ичак фаолиятига сезиларли даражада кам салбий таъсир кўрсатади (опиоидни олиб ташлаш аломатларини келтириб чиқармайди, беморларда оғриқ қолдирувчи восита сифатида ишлатилиши мумкин ич қотиш хавфи билан). Узоқ муддатли қабзиятлар учун, фармакологик даволанишга чидамли ёки оғиз орқали ич сурадиган дориларни қабул қилмасликда такрорланган клизмалар (фосфат ёки 0,9% НаКл 100-200 мл) ишлатилади. Ушбу мақсад учун на илиқ сув, на совунли сув ишлатилиши мумкин эмас (ичак шиллиқ қаватини безовта қилади).
2. Фармакологик даволаш: фармакологик бўлмаган усуллар самарасиз бўлган тақдирда қўшимча равишда қўлланилади. Даволашни осмотик ва огоҳлантирувчи дорилар билан бошлаш керак. Дори турлари ва дозаси алоҳида, синов ва хатолар асосида танланиши керак; агар монотерапиядан фойдаланганда таъсир қониқарсиз бўлса, ҳар хил гуруҳлардан 2 та дори комбинатсияси талаб қилинади. 2-3 ой давомида даволанишни давом этинг ва самарасиз бўлса, йўғон ичакнинг функтсионал текширувини тайинланг.
Тос суяги мушакларининг дисинергияси билан тўғри ичакни тўпланган нажасдан тозалаш учун осмотик препаратлар буюрилади (масалан, глитсерин ёки макрогол) ва вақти-вақти билан клизмалар (нажас миқдорини оширувчи дорилар ва стимуляторлар - симптомларни кучайтиради). Хатарли ўсмалари бўлган беморларда нажас ҳажмини оширадиган дориларни ишлатмаслик керак. Опиоидлар томонидан келиб чиққан ич қотиши учун стимулятор ва осмотик дориларни буюриш керак ва морфин билан даволаш пайтида доимий қабзият бўлмаслиги учун, уни камроқ ич қотирадиган бошқа опиоид (трамадол, фентанил, метадон, бупренорфин) билан алмаштириш ҳақида ўйлаш керак.
Бошқа опиоидлар билан таққослаганда оксикодонни налоксон билан 2:1 нисбатда бошқариладиган таблеткалар шаклида бирикмаси ичак фаолиятига сезиларли даражада кам салбий таъсир кўрсатади (опиоидни олиб ташлаш аломатларини келтириб чиқармайди, беморларда оғриқ қолдирувчи восита сифатида ишлатилиши мумкин ич қотиш хавфи билан). Узоқ муддатли қабзиятлар учун, фармакологик даволанишга чидамли ёки оғиз орқали ич сурадиган дориларни қабул қилмасликда такрорланган клизмалар (фосфат ёки 0,9% НаКл 100-200 мл) ишлатилади. Ушбу мақсад учун на илиқ сув, на совунли сув ишлатилиши мумкин эмас (ичак шиллиқ қаватини безовта қилади).