Қутуриш - бу энсефалит ривожланиши билан кечадиган ва касалланган кўршапалаклар ва бошқа баъзи сутемизувчилар тишлаши орқали тупурги билан юқтиришидан келиб чиқадиган вирусли касаллик. Клиник аломатларга тана ҳароратининг кўтарилиши киради, кайфият тез ўзгариши, сўлак ажралиши ва сувдан қўрқиш киради. Хавф остидаги одамлар учун қутуришга қарши эмлаш кўрсатилади. Таъсирланишдан кейин ўз вақтида профилактикани бошлаш, шу жумладан яраларни парвариш қилиш, шунингдек пассив ва фаол иммунопрофилактикани ўз вақтида ва эҳтиёткорлик билан амалга оширилса деярли ҳар доим одамни қутуриш билан касалланишдан сақлаш мумкин. Акс ҳолда, касаллик доимо ўлимга олиб келади. Даволаш қўллаб-қувватлаш тариқасида амалга оширилади.
Дунё бўйлаб ҳар йили 55000 дан ортиқ одам қутуришдан вафот этади, асосан Лотин Америкаси, Африка ва Осиёда. Кўршапалаклар касалликнинг асосий ташувчиси ҳисобланади. Шу билан бирга, енот, скунс ёки тулкилар ҳам қутуришни юқтиришлари мумкин.
Қўзғатувчининг одамларга юқиши тупурги орқали, одатда, касал ҳайвон тишлаганда содир бўлади. Камдан кам ҳолларда инфексия тупурги терининг ишқаланиши, кўз, бурун ёки оғизнинг шиллиқ пардаларига тушганда ҳам пайдо бўлиши мумкин. Вирус танага кириш жойидан периферик асаб толалари бўйлаб орқа мияга (ёки агар юз тишланган бўлса, бош мияга), сўнгра мияга тарқалади. Кейин у марказий асаб тизими ёрдамида периферик нервлар бўйлаб тананинг бошқа қисмларига тарқалади.
Қутуриш аломатлари
Тишлаш жойида оғриқ ёки парестезия безовта қилиши мумкин. Касалликнинг ривожланиш даражаси танага кирган вирус миқдори ва яранинг миядан узоқлигига боғлиқ. Инкубатсия муддати ўртача 1 ойдан 2 ойгача, лекин баъзан 1 йилдан кўпроқ давом этиши мумкин. Қутуришнинг дастлабки аломатлари ўзига хос бўлмайди: иситма, бош оғриғи ва умумий заифлик. Бир неча кундан кейин энсефалит "зўравон" қутуриш (80% ҳолларда) ёки "паралитик" қутуриши (20% ҳолларда) нинг клиник кўриниши билан ривожланади. "Зўравон" қутуриш даврида бемор асабийлашади, йўналишини танлолмайди, қўзғалади, ғалати хатти-ҳаракатлар ва галлютсинатсиялар, уйқусизлик кузатилиши мумкин. Сўлак кўпайиши характерлидир ва суюқлик истеъмол қилишга уриниш эса томоқ мушакларининг оғриқли спазмларини келтириб чиқаради (гидрофобия). "Паралитик" қутуришда, чалкашлик ва гидрофобия регресси кузатилади.
Қутуриш - ташхислаш
- Тери биопсияси
- Баъзи ҳолларда ПКР ёрдамида биологик суюқлик ёки тўқималарнинг намуналарини ўрганиш мумкин
Қутуришни диагностик тасдиқлаш - бу бошнинг орқа қисмидаги тери намунасида қутуриш вирусига қарши антикорлар борлиги учун ижобий люминестсентсия тестидир. Ташхисни шунингдек, КСФ, тупурги ёки тўқима намуналарининг ПКР-си орқали аниқлаш мумкин.
Қутуришни даволаш
Қўллаб-қувватловчи терапия
Қутуриш ривожлангандан кейинги даво фақат симптоматик бўлиб, кучли седатив воситалардан (масалан, кетамин ва мидазолам) фойдаланиш ва дам олишни таъминлашдан иборат. Ўлим одатда аломатлар бошланганидан 3-10 кун ўтгач содир бўлади. Қутуриш аломатлари пайдо бўлгандан кейин тикланиш ҳолатлари кам учрайди, агар беморлар симптомлар пайдо бўлишидан олдин иммунопрофилактикадан ўтган бўлса. Касаллик аломатлари пайдо бўлгандан кейин қутуришга қарши эмлаш ва иммуноглобулинни юбориш касалликнинг янада оғир кечишига олиб келиши мумкинлиги ҳақида далиллар мавжуд.
Қутуришни олдини олиш
Қутурган ҳайвонларни кўпинча ғалати хатти-ҳаракатлари билан таниб олиш мумкин; улар қўзғалувчан ва тажовузкор бўлиши мумкин ёки одамлардан қўрқмасдан заифлашиши ва шол бўлиши мумкин. Тунда фаол ҳайвонлар кун давомида пайдо бўлиши мумкин. Касал кўршапалаклар ғайритабиий товушларни чиқариши ва ноаниқ учиши мумкин. Қутурган ҳайвонга умуман яқинлашмаслик керак. Касал ҳайвон изолятсия қилиниши учун санитария идораларига хабар бериш керак.
Қутуришнинг бирламчи профилактикаси
Одамнинг қутуришга қарши ваксинасини қўллаш хавфсиздир ва хавф остида бўлган одамларда: ветеринария шифокорлари, ҳайвонларни ўқитувчилар, спелеологлар, вирус билан алоқада бўлган одамлар ва шу билан бирга эндемик ҳудудларга саёҳат қилишдан олдин профилактика учун тавсия этилади.
Жами 3 дозада 1 мл мушак ичига 1-куни, сўнгра 7-куни ва кейин 21-28-кунлари оралиғида эмланади. Эмлаш бир умрга ҳимоя қилади. Бироқ, вақт ўтиши билан ҳимоя камаяди; ва агар таъсир хавф давом этса, ҳар 6 ойда ёки ҳар икки йилда серологик текширув тавсия этилади ва кучайтирилган эмлаш амалга оширилади.
Қутурган ҳайвон тишлаганда нима қилиш керак?
Терининг яхлитлигини бузилганда ёки зарарланган терига ёки шиллиқ пардаларга ҳайвонларнинг тупургиси тушса, ўз вақтида ва эҳтиёткорлик билан профилактика қилиш деярли доим касал ҳайвон билан алоқа қилгандан сўнг одамларда қутуриш ривожланишига йўл қўймайди. Ярани совун ва сув ёки бензалконий хлорид эритмаси билан дарҳол ва яхшилаб ювиш керак. Чуқур яралар ўртача босим остида совун ва сув билан ювилади. Бандаж одатда қўлланилмайди.
Қутурганга қарши эмлаш ва қутуриш иммуноглобулин билан касалланишдан кейинги профилактика ҳайвонларни тишлаш турига ва ўзига хос ҳолатларга қараб берилади. Таъсирдан кейинги профилактика билан бир вақтда касал ҳайвонда вирус борлиги текширилади. Бу текширув одатда маҳаллий ёки давлат соғлиқни сақлаш органлари ёки Касалликларни назорат қилиш ва олдини олиш марказлари томонидан амалга оширилади, улар даволаниш масалаларида ҳам маслаҳат беришади.
Қутуриш профилактикаси
Қутуришни олдини олиш мақсадида тишланган жойга тана вазнига 20 ИУ / кг дозада қутуришга қарши иммуноглобулин эритмаси юборилади; агар ҳисобланган ҳажм дистал минтақаларга (масалан, бармоқлар, бурунларга) юбориш учун жуда катта бўлса, эритманинг бир қисмини мушак ичига юбориш мумкин.
Ушбу муолажадан сўнг фаол иммунизатсия учун қутурган эмлаш юборилади. Ваксина мушак ичига 4 марта, ҳар бири 1 млдан, тишланган кундан бошлаб (0-кун) киритилади; Вактсинанинг кейинги дозалари 3, 7 ва 14-кунларда қўлланилади. Иммунитет танқислиги бўлган беморларда 5-инексия 28-куни амалга оширилади.
Баъзида оғир тизимли ёки нейропаралитик реаксиялар шаклида асоратлар бўлиши мумкин; Эмлашни тўхтатиш билан боғлиқ хавфларни аниқроқ баҳолаш учун қутуришга қарши антителаларнинг титри аниқланади.
Илгари қутуришга қарши эмланган шахслар учун таъсирдан кейинги профилактика тишлаш куни ва 3-куни мушак ичига 1 мл қутуриш ваксинасини киритишдан иборат;