Қабзият ёки ич қотиши бу ичак фаолиятининг секинлашуви натижасида ич қовушиб чиқмаслиги ёки кам миқдорда чиқиши билан ифодаланадиган ҳолатдир. Тиббий адабиётда қабзият дефекатсия (ич чиқариш)нинг ҳафтасига уч мартадан кам бўлиши ёки қийинчилик билан, оғриқ билан кечиши сифатида таърифланади. Бу ҳолат қисқа муддатли ёки узоқ давом этадиган, сурункали шаклга айланиши мумкин. Қабзият ҳар қандай ёшдаги одамда учраши мумкин бўлса-да, айниқса кекса ёшдагилар, ҳомиладор аёллар ва нотўғри овқатланадиган инсонлар орасида кенг тарқалган.
Қабзиятнинг асосий сабаблари
Қабзият турли омиллар таъсирида юзага келади. Биринчи навбатда, нотўғри овқатланиш энг асосий сабаб сифатида кўрсатилади. Ратсионда толага бой маҳсулотларнинг — масалан, мева, сабзавот, дон маҳсулотларининг — етишмаслиги ичак фаолиятини сустлаштиради. Сув етишмовчилиги ҳам қабзиятни кучайтиради, чунки ичаклар суюқлик орқали нажасни юмшатиб, унинг чиқишини осонлаштиради.
Жисмоний фаолликнинг камлиги яна бир муҳим омил ҳисобланади. Фаол ҳаракат ичак перисталтикасини — яъни ичак мушакларининг ритмик қисқаришларини — фаоллаштиради. Ҳаракатсиз ҳаёт тарзида яшовчилар, кўп вақтини ўтирган ҳолда ўтказадиганлар қабзиятга тез-тез дуч келадилар. Бундан ташқари, стресс, депрессия, руҳий босимлар ҳам овқат ҳазм қилиш тизимига бевосита таъсир кўрсатиб, қабзиятга сабаб бўлиши мумкин.
Баъзи ҳолларда қабзият дори-дармонларнинг ножўя таъсири сифатида ҳам кузатилади. Айниқса, темир препаратлари, калсий қўшимчалари, антидепрессантлар ва оғриқ қолдирувчи воситалар ичак ҳаракатини секинлаштиради. Ҳомиладорлик даврида эса гормонал ўзгаришлар, бачадоннинг ичакка босим ўтказиши сабабли ич қотиши кўп кузатилади. Шунингдек, баъзи эндокрин касалликлар — масалан, қалқонсимон без фаолиятининг пасайиши (гипотироидизм) — ҳам ич қотишига олиб келиши мумкин.
Қабзиятнинг белгилар ва асоратлари
Қабзият ўзини бир неча белги орқали намоён қилади. Энг асосий белги бу — нажас чиқариш частотасининг камайиши. Бемор бир ҳафтада икки ёки ундан кам марта нажас чиқаради. Нажас қаттиқ, қуруқ ва бўлакли шаклда бўлади, баъзида қизил танга ёки тош каби кўринади. Ич чиқариш жараёни оғриқли, кучли зўриқиш билан кечади. Баъзида ич қоринга газ тўпланиб, дам бўлиши, қорин оғриши ёки ичакларда ноқулайлик ҳисси билан кечади.
Сурункали қабзият узоқ давом этса, бу бир қанча жиддий асоратларни келтириб чиқаради. Геморрой (бавосил) қабзиятнинг энг кенг тарқалган асоратларидан бири ҳисобланади. Доимий зўриқиш тўғри ичакдаги қон томирларининг кенгайишига ва яллиғланишига олиб келади. Шунингдек, анал ёриқлар — яъни орқа чиқарув тешигида майда ёрилишлар пайдо бўлиши ҳам мумкин. Бу эса дефекатсияни оғриқли қилиши ва ҳолатни янада оғирлаштириши мумкин. Қаттиқ нажас ичакда узоқ вақт қолиб кетганда, нажас тиқинлари ҳосил бўлади, бу эса шошилинч тиббий аралашувни талаб қилади.
Қабзият ташхиси
Қабзият ташхисини қўйишда аввало беморнинг шикоятлари ва ҳаёт тарзи муҳим рол ўйнайди. Шифокор бемордан овқатланиш тартиби, жисмоний фаоллиги, ич чиқариш частотаси, ишлатилаётган дори воситалари ҳақида маълумот сўрайди. Зарур ҳолларда лаборатор ва инструментал текширувлар, масалан, қорин бўшлиғининг ултратовуш текшируви, колоноскопия, ичак ҳаракатини ўлчовчи тестлар ўтказилади. Бу ичакдаги органик сабаблар (ўсмалар, яллиғланишлар)ни истисно қилиш учун муҳим ҳисобланади.
Қабзиятни даволаш
Қабзиятни даволашда асосий эътибор унинг сабабини аниқлаш ва бартараф этишга қаратилади. Энг аввало, ҳаёт тарзини ўзгартириш тавсия этилади. Толага бой маҳсулотларни кўпроқ истеъмол қилиш — бу мева, сабзавот, бутун донли маҳсулотлар, дуккаклилар — ичак фаолиятини фаоллаштиради. Катталар учун кунига камида 25–30 грамм толани истеъмол қилиш тавсия этилади. Сув ичишни кўпайтириш ҳам муҳим: кунига камида 1,5–2 литр сув ичиш ичаклар учун фойдалидир.
Жисмоний фаоллик, кунига камида 30 дақиқа пиёда юриш, енгил машқлар қилиш ичак ҳаракатини фаоллаштиради. Руҳий саломатликни тиклаш, стрессни камайтириш ҳам қабзиятга ижобий таъсир кўрсатади.
Агар ушбу чоралар етарли бўлмаса, шифокор маслаҳатига кўра, лаксатифлар — яъни ич кетказувчи дори воситалари қўлланилади. Лаксатифлар бир неча турга бўлинади: ҳажмни оширувчи воситалар (псйллиум, метилселлюлоза), юмшатувчилар (докузат), осмотик воситалар (лактулоза, полиетиленгликол) ва стимуляторлар (сенносид, бисакодил). Улар фақат шифокор кўрсатмасига кўра, қисқа муддат давомида қўлланиши лозим, чунки уларнинг узоқ муддатли қўлланилиши ичак мушакларининг «эринишига» олиб келиши мумкин.
Баъзи ҳолларда, айниқса оғир қабзият ҳолатларида, клизма ёки нажас тиқинларини қўлда чиқариш зарур бўлади. Агар қабзиятга сабаб бўлувчи бошқа касалликлар аниқланса, уларни махсус даволаш талаб этилади. Масалан, қалқонсимон без касалликлари, диабет ёки неврологик бузилишлар бўлса, асосий муаммони ҳал қилиш орқали қабзиятни бартараф этиш мумкин.
Қабзиятдан сақланиш чоралар
Қабзиятнинг олдини олиш унга қарши курашишдан кўра осонроқдир. Кун тартибини тўғри ташкил қилиш, яъни ҳар куни бир вақтда овқатланиш, ич чиқариш одатини шакллантириш муҳим аҳамиятга эга. Кўпчилик одамлар тонгда ич чиқаришга эҳтиёж сезади, бу сигнални эътиборсиз қолдирмаслик керак. Ичак ҳаракатини «ушлаб туриш» одати кейинчалик қабзиятга сабаб бўлиши мумкин.
Ратсионда тола миқдорини ошириш, етарли миқдорда сув ичиш, доимий жисмоний фаоллик билан шуғулланиш, руҳий ҳолатни бошқариш — буларнинг барчаси қабзиятдан сақланишга хизмат қилади. Зарур ҳолларда шифокор билан маслаҳатлашиш, дори воситаларини меъёрда ва назорат остида истеъмол қилиш ҳам профилактик чора сифатида муҳимдир.
Хулоса
Қабзият оддий ва вақтинчалик ҳолат бўлиб кўринса-да, узоқ давом этса соғлиқ учун жиддий муаммоларни келтириб чиқариши мумкин. Унинг олдини олиш учун ҳаёт тарзини соғломлаштириш, тўғри овқатланиш ва жисмоний фаолликни ошириш зарур. Ҳар қандай ўзгариш ва ноқулайликда эса шифокорга мурожаат қилиш кечикмаслик керак. Соғлом ичак — соғлом ҳаёт гаровидир.