Ҳужайралар яшаши ва ишлаши учун озуқага муҳтож. Ҳужайра озиқланиши ҳужайралар энергия ва озуқа моддаларини олиш жараёнидир. Автотроф ва гетеротроф ҳужайралар турли хил озиқланиш стратегиялари ёрдамида ушбу талабларга жавоб беради. Ушбу мақолада биз ҳужайралар озиқланишининг иккита асосий тури, автотроф ва гетеротроф озиқланиш ўртасидаги фарқни кўриб чиқамиз.
Автотроф ҳужайралар
Автотроф ҳужайралар энергияни ўзлари синтез қила оладиган ва озуқа моддаларини ноорганик манбалардан оладиган ҳужайралардир. Фотосинтетик организмлар ва баъзи бактериялар ушбу тоифага киради. Автотроф ҳужайралар энергия ишлаб чиқариш учун қуёш нури ёки кимёвий реактсиялардан фойдаланади.
Фотосинтетик автотрофлар: фотосинтетик автотроф ҳужайралар қуёш нури ёрдамида энергия синтез қилади. Бу ҳужайралар хлорофилл пигментлари туфайли қуёш энергиясидан фойдаланган ҳолда фотосинтез орқали карбонат ангидрид ва сувни органик бирикмаларга (масалан, глюкоза) айлантиради.
Хемосинтетик автотрофлар: Хеносинтетик автотроф ҳужайралар кимёвий реаксиялар натижасида энергия олади. Масалан, баъзи бактериялар водород сулфиди ёки темир каби ноорганик бирикмаларни оксидлаш орқали энергия ишлаб чиқаради. Бу жараёнда органик бирикмалар синтезланади ва ҳужайранинг озиқланиши амалга оширилади.
Гетеротроф ҳужайралар
Гетеротроф ҳужайралар энергияни ташқаридан оладиган ва органик молекулалар билан озиқланадиган ҳужайралардир. Гетеротроф ҳужайралар органик бирикмаларни ҳазм қилиш ва уларнинг метаболизмида фойдаланиш орқали энергия беради.
Сапрофитлар: Сапрофит гетеротроф ҳужайралар ўлик организмлар ва органик чиқиндиларнинг парчаланиши билан озиқланади. Бу ҳужайралар ташқи ҳазм қилиш орқали органик моддаларни парчалаш орқали озуқа моддаларини олади. Масалан, баъзи замбуруғлар ва баъзи бактериялар турлари сапрофит гетеротрофлардир.
Паразитлар: Паразит гетеротроф ҳужайралар бошқа организмларда паразитлик билан озиқланади. Улар ўзларининг озиқ-овқатларини топиш ва ўзлаштириш учун мезбон организмларнинг тўқималаридан фойдаланадилар. Паразитлар мезбон организмнинг ресурсларидан фойдаланган ҳолда омон қоладилар.
Автотроф ва гетеротрофларнинг фарқлари
Автотроф ва гетеротроф ҳужайралар ўртасида асосий фарқлар мавжуд:
- Энергия манбаи: Автотроф ҳужайралар энергияни қуёш нури ёки кимёвий реаксиялардан, гетеротроф ҳужайралар эса органик молекулалардан олади.
- Озиқ моддалар манбаи: Автотроф ҳужайралар озуқа моддаларини ноорганик манбалардан синтез қилади, гетеротроф ҳужайралар эса органик молекулалардан озиқ моддаларини олади.
- Овқат ҳазм қилиш: Автотроф ҳужайралар ўз озуқа моддаларини синтез қилганлиги сабабли, улар ҳазм бўлмайди. Гетеротроф ҳужайралар эса ташқи овқат ҳазм қилиш жараёнлари орқали органик молекулаларни парчалайди ва ўзлаштиради.
- Яшаш жойи: Автотроф ҳужайралар одатда фотосинтетик тирик ўсимликлар, сув ўтлари ва баъзи бактериялардир. Гетеротроф ҳужайралар эса турли тирик организмларда яшаши мумкин.
Фотосинтез нима
Фотосинтез — бу биокимёвий жараён бўлиб, унда ўсимликлар, сув ўтлари ва баъзи бактериялар каби баъзи организмлар ёруғлик энергиясидан фойдаланган ҳолда органик бирикмаларни синтез қилади. Фотосинтез қуёш нури энергиясидан фойдаланган ҳолда озиқ-овқат ишлаб чиқариш учун атмосферадаги карбонат ангидрид ва сувдан фойдаланади. Бу жараён одатда ўсимликларнинг яшил баргларидаги хлорофилл пигментлари томонидан амалга оширилади.
Фотосинтез икки босқичда содир бўлади: ёруғликка боғлиқ реактсиялар (ЛБР) ва ёруғликка боғлиқ бўлмаган реактсиялар (ЛБР). Ёруғликка боғлиқ реактсиялар қуёш нури энергиясидан АТФ (аденозин трифосфат) ва НАДФҲ (никотинамид аденин динуклеотид фосфат) каби энергия ташувчиларни ишлаб чиқариш учун фойдаланади. Бу реактсиялар хлорофилл молекулалари томонидан яратилган фототизимлар орқали содир бўлади.
Ёруғликка боғлиқ бўлмаган реактсиялар АТФ ва НАДФҲ энергиясидан фойдаланган ҳолда карбонат ангидриддан органик бирикмалар синтезини амалга оширади. Ушбу реактсиялар углерод фиксатсияси деб аталади ва Калвин сикли деб аталадиган бир қатор кимёвий реактсияларни ўз ичига олади.
Хулоса қилиб айтадиган бўлсак, фотосинтез кислород ҳосил қилувчи ва атмосферадаги карбонат ангидридни камайтирадиган жараёндир. Бу жараён атмосферадаги карбонат ангидрид миқдорининг мувозанатини сақлашга ва кислород ишлаб чиқаришга, шунингдек, экотизимларда энергия оқимини сақлашга ёрдам беради. Бундан ташқари, фотосинтез ўсимликларнинг ўсиши, озиқ-овқат ишлаб чиқариш ва тирик мавжудотлар орасидаги озиқ-овқат тармоқларини сақлаш учун катта аҳамиятга эга.
Хулоса
Ҳужайранинг озиқланиши энергия ва озуқа моддаларини олиш жараёнидир. Автотроф ҳужайралар энергияни ўзлари синтез қила оладиган ва озуқа моддаларини ноорганик манбалардан оладиган ҳужайралардир. Фотосинтетик автотрофлар қуёш энергиясидан фойдаланади, хемосинтетик автотрофлар эса кимёвий реаксиялардан энергия олади. Гетеротроф ҳужайралар эса ташқаридан энергия олиб, органик молекулалар билан озиқланади. Сапрофитлар озуқа моддаларини органик моддалардан, паразитлар эса бошқа организмлар тўқималаридан олади. Автотроф ва гетеротроф ҳужайралар ўртасидаги бу фарқлар ҳужайраларнинг яшаши ва ишлаши учун турли хил мослашувларга олиб келди.