ATACMS (Армй Тактикал Миссиле Сйстем) — АҚШ томонидан ишлаб чиқилган узоқ масофали ва юқори аниқликдаги баллистик ракета тизими. Бу қурол тизими душман нишонларини узоқ масофадан самарали йўқ қилиш учун мўлжалланган ва асосан М270 МЛРС (Мултипле Лаунч Роккет Сйстем) ёки М142 ҲИМАРС (Ҳигҳ Мобилитй Артиллерй Роккет Сйстем) тизимларидан учирилади.
Тарихи
ATACMS тизими 1986-йилда Локкҳеед Мартин томонидан ишлаб чиқила бошлаган ва 1991-йилда Форс кўрфази урушида илк бор қўлланилган. Мазкур тизим ГПС бошқарув тизими ва узоқ масофадан аниқ зарба бериш имконияти туфайли тезда Қўшма Штатлар армияси ва НАТО давлатлари орасида кенг қўлланила бошлади.
1991-йилда Форс кўрфази урушида ATACMS тизими муваффақиятли қўлланилиб, стратегик объэктларни йўқ қилишда ўзининг самарадорлигини исботлади. Кейинчалик Ироқ уруши (2003) ва бошқа ҳарбий оператсияларда кенг фойдаланилган. Сўнгги йилларда Украина-Россия можаросида қўлланилиши ҳам кузатилмоқда.
Тузилиши
ATACMS тизими қуйидаги асосий қисмлардан ташкил топган:
- Бошқарув тизими: ГПС ва ИНС (инертсия навигатсия тизими) орқали бошқарилади, бу эса ракетага юқори аниқликни таъминлайди.
- Двигател: Қаттиқ ёқилғили ракета двигатели юқори тезликка эришишни таъминлайди.
- Жанговар каллаклар:
- Кассета типидаги каллаклар (бир нечта кичик портловчи моддалардан иборат).
- Якка портловчи каллаклар.
- Махсус модификатсиядаги юқори қувватли каллаклар.
Техник хусусиятлари
| Хусусият | Кўрсаткич |
|---|---|
| Максимал масофа | 165–300 км (турига қараб) |
| Тезлик | Суперсоник (товушдан тезроқ) |
| Каллак тури | Кассета ёки якка портловчи |
| Платформа | М270 МЛРС, М142 ҲИМАРС |
| Аниқлик | ГПС ва ИНС тизимлари орқали бошқарилади |
Модификатсиялари
ATACMS тизимининг бир нечта версиялари мавжуд:
- М39 (Блокк И): 165 км масофада кассета каллак билан зарба берувчи дастлабки версия.
- М39А1 (Блокк ИА): ГПС бошқарув тизими билан 300 км масофага мўлжалланган модификатсия.
- М48: Якка портловчи каллак билан жиҳозланган ва стратегик нишонларга мўлжалланган.
- М57: Сўнгги технологиялар билан янгиланган, масофаси оширилган замонавий версия.
Қўлланилиши
ATACMS тизими кенг турдаги жанговар вазифаларни бажаришга қодир. У қуйидаги стратегик ва тактик мақсадларда қўлланилади:
- Қўмондонлик пунктлари: Душман армияси бошқарув марказларини йўқ қилиш.
- Аеродромлар: Ҳарбий авиатсия оператсияларини чеклаш учун аеродромларни зарарсизлантириш.
- Ҳаво мудофаа тизимлари: Душман ҳимоя тизимларини йўқ қилиш.
- Логистика марказлари: Таъминот занжирларини бузиш орқали жанговар имкониятларни чеклаш.
ATACMS тизими Форс кўрфази уруши ва Ироқ уруши давомида муваффақиятли қўлланилган. Яқинда Украина-Россия можароида ҳам бу тизим қўлланилиб, унинг самарадорлиги яна бир бор тасдиқланди.
Афзалликлари
ATACMS тизими қуйидаги афзалликлари туфайли замонавий жанг майдонларида ажралиб туради:
- Узоқ масофадан зарба бериш: 300 км гача масофадаги нишонларни аниқ уриш имконияти.
- Аниқлик: ГПС бошқарув тизими туфайли аниқлик жуда юқори.
- Ҳаракатчанлик: МЛРС ва ҲИМАРС каби мобил платформаларда жойлаштирилганлиги уни тезкор ҳаракат қилиш имкониятини беради.
- Кўп мақсадли ишлатиш: Ҳар хил каллаклар турли хил нишонларга мос келади.
Келажакдаги ривожланиш
Локкҳеед Мартин компанияси ATACMS тизимини янгилаш ва такомиллаштириш устида ишлашни давом эттирмоқда. Келажакдаги режаларга қуйидагилар киради:
- Масофани ошириш: 500 км ва ундан юқори масофага етадиган янги модификатсияларни ишлаб чиқиш.
- Аниқликни яхшилаш: ГПС тизимининг янги авлодлари билан аниқликни ошириш.
- Энергия самарадорлиги: Янги двигател технологиялари орқали парвоз самарадорлигини ошириш.
Хулоса
ATACMS (Армй Тактикал Миссиле Сйстем) тизими замонавий урушлар учун мўлжалланган юқори самарадор қурол бўлиб, узоқ масофали аниқ зарбалар орқали жанг майдонида устунликни таъминлайди. Юқори технологияли бошқарув тизимлари, турли хил каллак вариантлари ва ҳаракатчанлиги туфайли у стратегик ва тактик вазифалар учун идеал қуролдир. ATACMS тизими ҳарбий технологияларнинг ривожланишидаги муҳим босқичлардан бири бўлиб қолмоқда.