Асосий фактлар
- Ўлатнинг қўзғатувчиси - Ерсиниа пестис бактерияси бўлиб, у одатда майда сутемизувчилар ва уларда яшовчи бургаларнинг танасида учрайди.
- Ерсиниа пестис билан касалланган одамда симптомлар пайдо бўлишидан олдин инкубатсия даври 1-7 кунни ташкил қилади.
- Ўлат инфексиясининг иккита асосий клиник шакли мавжуд: бубоник ва ўпка. Энг кенг тарқалган шакли - бу оғриқли, шишган лимфа тугунлари ёки "бубонлар" билан ифодаланадиган бубоник ўлат.
- Ўлат ҳайвонлардан одамга юққан бурганинг чақиши, таъсирланган тўқималар ва зарарланган ҳаво томчилари билан бевосита алоқа орқали юқади.
- Одамдаги ўлат ўзини жуда жиддий касаллик сифатида намоён қилиши мумкин. Бубоник ўлатнинг ўлим даражаси 30% -60% га етади, ўпка ўлати эса, даволанмаган тақдирда, доимо ўлимга олиб келади.
- Ўлат антибиотиклар билан муваффақиятли даволанади, шунинг учун эрта ташхис қўйиш ва эрта даволаш бемор ҳаётини сақлаб қолиши мумкин.
- 2010-2015 йилларда, дунё бўйлаб ўлат билан касалланган 3248 ҳолат, шу жумладан 584 ўлим қайд этилган.
Ҳозирги кунда ўлат энг кўп тарқалган учта мамлакат мавжуд, улар: Конго Демократик Республикаси, Мадагаскар ва Перу.
Ўлат инфексияси
Инсон инфексияси қуйидагилар натижасида юзага келиши мумкин:
- касаллик ташувчиси - касалланган бурганинг чақиши;
- касалланган тана суюқлиги ёки ифлосланган материаллар билан ҳимоясиз алоқа;
- ўпка ўлати билан касалланган одам яқинида бўлиб, майда заррачаларни / майда томчиларни (ҳаво томчилари) нафас олиш орқали танага кириши.
Одамларда ўлат, айниқса унинг сепитемик (бактериялар қон оқимига тушиши натижасида) ва ўпка шакллари даволанмаса, ўта оғир кечиб, ўлим даражаси 30-100% ни ташкил қилади. Эрта даволанишсиз ўпка ўлати ҳар доим ўлимга олиб келади. Ўпка ўлати айниқса юқумли бўлиб, оғир эпидемияга олиб келиши мумкин, у одамдан одамга ҳаво томчилари орқали юқади.
2010-2015 йилларда. дунё бўйлаб ўлат билан касалланган 3248 ҳолат, шу жумладан 584 ўлим қайд этилган.
Ўтмишда ўлат ўлим даражаси юқори бўлган кенг тарқалган пандемияга сабаб бўлган. ХИВ асрда ўлат "Қора ўлат" номи билан танилган ва Европада тахминан 50 миллион одамни ўлишига сабаб бўлган. Бугунги кунда ўлат антибиотиклар билан осонликча даволанади ва стандарт эҳтиёт чораларига риоя қилиш шарти билан инфексияни олдини олиш мумкин.
Ўлат аломатлари
Ўлат билан касалланган одамда одатда 1 дан 7 кунгача бўлган инкубатсия давридан кейин ўткир иситма пайдо бўлади. Одатда аломатларга қуйидагилар киради: тўсатдан иситмалаш, титроқ, бош оғриғи ва танадаги оғриқлар, заифлик, кўнгил айниши ва қайт қилиш.
Юқтириш йўлига қараб ўлат инфексиясининг иккита асосий шакли мавжуд: бубоник ва ўпка. Ўлатнинг барча шакллари эрта аниқланган тақдирда даволанади.
- Бубоник ўлат дунёдаги энг кенг тарқалган ўлат ҳисобланади ва касалланган бурга чақишидан келиб чиқади. ўлатнинг қўзғатувчиси - Ерсиниа пестис бактерияси тишлаш жойида инсон танасига кириб, лимфа тизими орқали энг яқин лимфа тугунига ўтиб, у ерда кўпайиш бошланади. Лимфа тугуни яллиғланади, шишади ва оғрийди; бундай лимфа тугунлари "бубонлар" деб номланади. Касалликнинг кейинги босқичларида яллиғланган лимфа тугунлари очиқ, йирингли яраларга айланиши мумкин. Бубоник ўлат одамдан одамга юқиши кам учрайди. Агар бубоник ўлат янада ривожланса, инфексия ўпкага тарқалиши ва ўпка ўлати деб аталадиган оғирроқ ўлат пайдо бўлиши мумкин.
- Ўпка ўлати касалликнинг энг зарарли шакли ҳисобланади. Инкубатсия муддати жуда қисқа, 24 соатгача бўлиши мумкин. Ўпка ўлати бўлган ҳар бир киши инфексияни атрофдаги ҳаво томчилари орқали тарқатиши мумкин. Ўпка ўлати эрта ташхис қўйилмаса ва даволанмаса ўлимга олиб келади. Бироқ, эрта аниқланса ва даволанса (аломатлар пайдо бўлганидан кейин 24 соат ичида) беморларнинг кўп қисми касалликдан даволанади.
Ўлат қаерда кўп учрайди?
Ҳайвонлардаги ўлат Океаниядан ташқари ҳамма жойда учрайди. Одам ўлат билан касалланиш хавфи, маълум бир одамлар популятсияси табиий ўлат ўчоғи бўлган жойда (яъни бактериялар яшовчи сув омборлари ва касалликни ташувчи ҳайвонлар) яшаганда пайдо бўлади.
Ўлат эпидемияси Африка, Осиё ва Жанубий Америкада кузатилган, аммо 1990-йиллардан бошлаб одамларда ўлат билан касалланишнинг аксарияти Африкада содир бўлган. Эндемик учта мамлакат - Мадагаскар, Конго Демократик Республикаси ва Перу. Мадагаскарда деярли ҳар йили эпидемик мавсумда (сентябр-апрел) бубоник ўлат билан касалланиш қайд этилади.
Ўлатни ташхислаш
Ўлат ташхисини тасдиқлаш учун лаборатория текшируви зарур. Беморда ўлат мавжудлигини тасдиқлашнинг намунали усули бу Й. пестисни йирингли намунадан бубондан, қон намунасидан ёки балғамдан аниқлашдир. Й. пестис антигенини аниқлашнинг турли усуллари мавжуд. Улардан бири синов чизиқлари ёрдамида лабораторияда тасдиқланган тезкор синов. Ушбу усул ҳозирги кунда ЖССТнинг кўмаги билан Африка ва Жанубий Америкада кенг қўлланилмоқда.
Ўлатни даволаш
Даволашсиз ўлат тез ўлимга олиб келиши мумкин, шунинг учун тезкор ташхис қўйиш ва эрта даволаш беморнинг омон қолиши ва асоратларнинг олдини олиш учун жуда муҳимдир. Ўз вақтида ташхис қўйилганда ўлат антибактериал дорилар ва қўллаб-қувватловчи терапия билан муваффақиятли даволанади. Даволанмаган ўпка ўлати аломатлар бошлангандан 18-24 соат ўтгач ўлимга олиб келиши мумкин, аммо энтеробактериялар келтириб чиқарган касалликларни анъанавий антибиотиклар ўлат самарали даволаши мумкин.
Ўлат олдини олиш
Профилактика чоралари орасида аҳолини яшаш жойларида зооноз ўлати борлиги тўғрисида хабардор қилиш ва ўзларини бурга чақишидан ҳимоя қилиш, ўлик ҳайвонлар жасадларига тегмаслик зарурлиги тўғрисида тавсиялар тарқатиш киради. Умумий қилиб айтганда, зарарланган суюқлик ва тўқималар билан бевосита алоқа қилишдан сақланишни маслаҳат бериш керак. Касалланган беморлар билан ишлашда ва синов учун намуналарни йиғишда стандарт эҳтиёт чораларига риоя қилиш керак.
Ўлатга қарши эмлаш
ЖССТ юқори хавфли гуруҳлардан ташқари (масалан, доимий равишда юқтириш хавфи остида бўлган лаборатория ходимлари ва соғлиқни сақлаш ходимлари) оддий аҳолини эмлашни тавсия этмайди.
Ўлат эпидемияси билан курашиш
Инфексия манбасини аниқлаш ва зарарсизлантириш: майда ҳайвонлар тана жасадлари тўпланадиган жойларга алоҳида эътибор бериб, одам касаллиги ҳолати (лар) аниқланган жойда юқтириш эҳтимоли юқори бўлган манбани аниқлаш. Инфексияни назорат қилиш бўйича тегишли тадбирларни ўтказиш. Инфексияни олиб юрадиган бургаларни ўлдиришдан олдин кемирувчиларни ўлдириш керак эмас, чунки бургалар ўлик кемирувчидан янги танага ўтиб, инфексия тарқалишда давом этади.
Тиббиёт ходимларини соғлиғни сақлаш: тиббиёт ходимларини инфексияларнинг олдини олиш ва олдини олиш чоралари тўғрисида хабардор қилиш ва ўқитиш. Ўпка ўлати билан бевосита алоқада бўлган ишчилар шахсий ҳимоя воситаларини кийишлари ва антибиотикларни профилактика сифатида етти кун давомида ёки ҳеч бўлмаганда касалланган беморлар билан ишлаш вақтида қабул қилишлари керак.
Тўғри даволанишни таъминлаш: Беморларга етарли миқдорда антибиотикли даволаниш ва етарли даражада сифатли антибиотиклар мавжудлигини таъминлаш.
Ўпка ўлати билан оғриган беморларни изолятсия қилиш: Ҳаводаги томчилар билан юқтирмаслик учун беморларни изолятсия қилиш керак. Ушбу беморларга юзни ҳимоя қилувчи ниқоблар билан таъминлаш инфексия тарқалиш хавфини камайтириши мумкин.
Назорат: Ўпка ўлати билан оғриган кишилар билан яқин алоқада бўлган одамларни аниқлаш ва улар орасида 7 кун давомида профилактика ўтказиш.
Синов намуналарини йиғиш: Барча профилактика чоралари ва инфексияни назорат қилиш тартиб-қоидаларига риоя қилган ҳолда эҳтиёткорлик билан тўпланиши керак бўлган намуналарни олиб, синов учун лабораторияларга юбориш.
Дезинфексия: Қўлларни совун билан мунтазам равишда ювиш ёки спиртли гел воситаларини қўллаш тавсия этилади. Уй ёки катта жойни дезинфексия қилиш учун хлор воситаларининг 10% эритмасини ишлатиш мумкин (эритма ҳар куни янгиланиши керак).
Марҳумни дафн қилиш бўйича эҳтиёт чораларига риоя қилиш: Ўпка ўлатидан ўлган беморларнинг жасадлари юзига / кўкрагига антисепитемиклар сепиш мақсадга мувофиқ эмас ва тавсия этилмайди. Жойни антисепитемик билан намланган мато ёки ютиш хусусиятига эга материал билан ёпиш керак.
Ўлатда назорат қилиш
Назорат учун минтақадаги ўлат сиклига алоқадор ҳайвонлар ва бургалар ўртасида текширув ўтказиш, шунингдек, инфексия сиклининг табиий зоонотик хусусиятини ўрганишга ва унинг тарқалишини чеклашга қаратилган атроф-муҳит мониторинги дастурларини ишлаб чиқиш зарур. Ҳайвонларнинг яшаш жойларини вақт давомида кузатиб бориш, ҳайвонларда касаллик тарқалиши пайтида тезкор чоралар кўриш билан бирга одамларда ўлат тарқалишининг сонини муваффақиятли камайтириши мумкин.
Тиббий ходимларнинг (ва жамоатчиликнинг) хабардорлиги ва ҳушёрлиги ўлат вужудга келишида самарали чоралар кўриш учун жуда муҳимдир, шу орқали тезда ташхис қўйилиши, хавф омиллари аниқланиши ва касаллик назорат қилиниши мумкин.