Тирик организмларнинг асосий таркибий бирликлари бўлган ҳужайралар иккита асосий тоифага бўлинади: прокариот ва эукариот ҳужайралар. Прокариот ҳужайралар бактериялар ва архея каби оддий организмларда, эукариот ҳужайралар эса мураккаброқ организмлар (ўсимликлар, ҳайвонлар, замбуруғлар) ҳужайраларида жойлашган. Ушбу мақолада прокариот ва эукариот ҳужайраларнинг структуравий ва функтсионал фарқлари кўриб чиқилади ва бу фарқларнинг ҳужайра биологиясидаги аҳамиятига эътибор қаратилади.
Ҳужайра тузилиши
Прокариот ҳужайралар: Прокариот ҳужайралар оддий ҳужайра тузилишига эга. Уларнинг аксарияти ҳужайра мембранаси ва ҳужайра девори билан ўралган битта ҳужайра мембранасига эга бўлган бактериялардир. Прокариот ҳужайралар алоҳида ядрога (ядро) эга эмас. Бунинг ўрнига, нуклеоид деб аталадиган ҳудудда ДНК жойлашган генетик материал мавжуд.
Эукариот ҳужайралар: Эукариот ҳужайралар янада мураккаб ҳужайра тузилишига эга. Улар турли хил мембраналар билан ўралган ядрога эга. Ядро ДНК сақланадиган ва генетик маълумотлар қайта ишланадиган марказий бўлимдир. Эукариот ҳужайралар таркибида ҳужайра мембранаси, эндоплазматик тўр, митохондрия, голжи аппарати ва бошқа кўплаб органеллалар мавжуд.
Генетик материал
Прокариот ҳужайралар: Прокариот ҳужайраларда генетик материал битта ҳалқа шаклида думалоқ ДНКдир. Ушбу генетик материал нуклеоид минтақада жойлашган. Бундан ташқари, баъзи прокариот ҳужайраларда плазмидлар деб аталадиган кичик қўшимча ДНК қисмларини топиш мумкин.
Эукариот ҳужайралар: Эукариот ҳужайраларда генетик материал хромосомалар шаклида мавжуд. Хромосомалар ДНК ва ядродаги оқсилларнинг мураккаб тузилиши. Эукариот ҳужайралардаги ДНКнинг миқдори ва ташкил этилиши организм турига ва ҳужайранинг махсус функтсияларига қараб фарқ қилиши мумкин.
Органоидларнинг мавжудлиги
Прокариот ҳужайралар: Прокариот ҳужайраларда ядро, эндоплазматик тўр, митохондрия ва голжи аппарати каби мембрана билан ўралган органеллалар мавжуд эмас. Бунинг ўрнига, ҳужайра мембранаси ҳужайра ичида турли функтсияларни бажарадиган оқсилларни ўз ичига олган структурадир.
Эукариот ҳужайралар: Эукариотик ҳужайраларда ядро, эндоплазматик тўр, митохондрия, голжи аппарати, лизосома ва бошқа кўплаб мембрана билан ўралган органеллалар мавжуд. Ушбу органелла тузилмалари ҳужайранинг турли функтсияларини бажаришга ихтисослашган. Масалан, митохондриялар энергия ишлаб чиқариш, голжи аппарати оқсилларини қайта ишлаш ва секретсияси, эндоплазматик тўр оқсилларини синтез қилиш ва ташиш каби функтсияларни бажаради.
(1) ядроча
(2) ядро
(3) рибосома (кичик нуқта)
(4) пуфакча
(5) донодор эндоплазматик тўр
(6) Голжи аппарати
(7) ситоскелет
(8) силлиқ эндоплазматик тўр
(9) митохондрия
(10) вакуола
(11) ситоплазма
(12) лизосома
(13) сентриола ва сентросома
Хулоса
Прокариот ва эукариот ҳужайралар структуравий ва функтсионал фарқларни кўрсатади. Прокариот ҳужайралар оддий тузилишга эга, эукариот ҳужайралар эса мураккаброқ тузилишга ва кўпроқ органеллаларга эга. Эукариот ҳужайралар кўпроқ махсус функтсияларни бажариш учун мембрана билан ўралган органелла тузилмаларига эга. Бу фарқлар ҳужайра биологиясида генетик маълумотни сақлаш ва қайта ишлаш, оқсил синтези ва бошқа ҳужайра жараёнларини амалга ошириш каби муҳим функтсиялар учун муҳим рол ўйнайди.