Холестерин — бу танамизга керак бўлган ёғ тури. У ҳужайра мембраналарининг тузилишида иштирок этади, гормонлар ва D витамини ишлаб чиқаришда рол ўйнайди ва овқат ҳазм қилиш тизимида ўт кислотаси сифатида ишлайди. Бироқ, холестерин даражаси жуда юқори бўлса, қон томирларида бляшка пайдо бўлишига ва атеросклероз, юрак хуружи ва қон томирлари каби жиддий соғлиқ муаммоларига олиб келиши мумкин.
Холестерин даражаси қандай ўлчанади?
Холестерин миқдори қон тести билан ўлчанади. Қон тестида тўрт хил даражаси текширилади:
Умумий холестерин: Бу қондаги барча холестерин турларининг умумий миқдори. Умуман олганда, 200 мг/дЛ дан паст бўлиши керак.
ЛДЛ холестерин: Бу паст зичликдаги липопротеин (ЛДЛ) деб аталадиган холестерин тури. У ёмон холестерин деб ҳам аталади, чунки у артерияларда тўпланиб, бляшка ҳосил қилади. 100 мг/дЛ дан паст бўлиши керак.
ҲДЛ холестерин: Бу юқори зичликдаги липопротеин (ҲДЛ) деб аталадиган холестерин тури. У яхши холестерин сифатида ҳам танилган, чунки у ортиқча холестеринни жигарга олиб боради ва уни танадан олиб ташлайди. 40 мг /дЛ дан юқори бўлиши керак.
Триглитсерид: қонда топилган ёғнинг яна бир тури. Бу холестерин билан бирга қон томир соғлиғига таъсир қилади. 150 мг/дЛ дан паст бўлиши керак.
Холестерин даражасини оширадиган ва камайтирадиган омиллар қандай?
Холестерин даражасига таъсир қилувчи кўплаб омиллар мавжуд. Улардан баъзилари қуйидагилардир:
Озиқланиш: Ҳайвонлардан олинган озиқ-овқатлар, тўйинган ёғлар ва транс ёғлар холестерин даражасини оширади. Сабзавотлар, мевалар, тўлиқ доналар, дуккаклилар, балиқ ва зайтун мойи каби озиқ-овқатлар холестерин миқдорини камайтиришга ёрдам беради.
Жисмоний машқлар: Мунтазам жисмоний фаолият ҲДЛ холестеринни оширади ва ЛДЛ холестеринни камайтиради. Ҳафтада камида 150 дақиқа ўртача интенсивлик ёки 75 дақиқа кучли жисмоний машқлар қилиш тавсия этилади.
Чекиш: Чекиш ҲДЛ холестеринни камайтиради ва томирларнинг торайишига олиб келади. Чекишни ташлаш холестерин даражасини ва қон томирларининг соғлиғини яхшилайди.
Оғирлиги: Ортиқча вазн ёки семизлик триглитсеридлар даражасини оширади ва ҲДЛ холестеринини камайтиради. Идеал вазнга эришиш холестерин даражасини мувозанатлашга ёрдам беради.
Генетика: Баъзи одамларда оилавий гиперколестеролемия деб аталадиган генетик касаллик мавжуд. Бундай ҳолда, тана ЛДЛ холестерини этарли даражада олиб ташлай олмайди ва қонда холестерин даражаси жуда юқори бўлади. Бу одамларда юрак хасталиги хавфи ҳам ортади.
Холестерин даражасини қандай назорат қилиш мумкин?
Холестерин даражасини назорат қилиш учун биринчи навбатда турмуш тарзини ўзгартириш керак. Озиқланишга эътибор бериш, спорт билан шуғулланиш, чекишни ташлаш ва вазн йўқотиш бу борадаги муҳим қадамлардир. Бундан ташқари, сиз шифокор томонидан тавсия этилган дори-дармонларни мунтазам равишда ишлатишингиз керак. Холестерин препаратлари одатда статинлар деб аталадиган дорилар гуруҳидан. Статинлар жигарда холестерин ишлаб чиқаришни камайтиради ва қондаги холестерин даражасини пасайтиради. Статинларнинг ён таъсири мушак оғриғи, жигар ферментларининг кўпайиши ва диабет хавфини ошириши мумкин. Шу сабабли, дори-дармонларни қабул қилиш пайтида шифокорингизга риоя қилиш ва қон тестларини ўтказиш муҳимдир.
Холестерин даражаси юқори бўлган одамлар нимага эътибор беришлари керак?
Холестерол даражаси юқори бўлган одамлар юрак хасталиги хавфини камайтириш учун қуйидаги фикрларга эътибор беришлари керак:
- Қон босимингизни текшириш: Юқори қон босими томирларга зарар етказади ва юрак хасталиклари хавфини оширади. Қон босими 120/80 ммҲг дан паст бўлиши керак.
- Қондаги шакар даражасини назорат қилиш: Қандли диабет холестерин даражасини бузади ва қон томирлари саломатлигига салбий таъсир қилади. Қондаги шакар даражаси очлик пайтида 100 мг /дЛ дан паст бўлиши керак ва тўйинганлик пайтида 140 мг/дЛ дан паст бўлиши керак.
- Стрессдан қочиш: Стресс қон босими ва юрак уриш тезлигини оширади ва юрак соғлиғига тасир қилади. Стрессни энгиш учун медитатсия, ёга, нафас олиш машқлари ва севимли машғулотлар каби усуллардан фойдаланиш мумкин.
- Спиртли ичимликларни истеъмол қилишни чеклаш: Спиртли ичимликлар триглитсеридлар даражасини оширади ва жигар соғлиғига зарар этказади.
- Доимий равишда шифокор кўригидан ўтиш: холестерин миқдори юқори бўлганлар шифокор кўригидан ўтишлари ва камида ҳар олти ойда бир марта қон таҳлилини ўтказишлари керак. Шунингдек, шифокор томонидан тавсия этилган дори-дармонларни тўхтовсиз ишлатишингиз керак.
Холестерин танамиз учун зарур бўлган ёғ тури бўлса-да, жуда юқори даража жиддий соғлиқ муаммоларига олиб келиши мумкин. Шунинг учун ҳаёт тарзини ўзгартириш ва холестерин даражасини назорат остида ушлаб туриш учун шифокор тавсияларига амал қилиш жуда муҳимдир. Соғлом ва бахтли бўлинг!